बैंकिङ खबर / नेपालमा वित्तीय क्षेत्रसँग सम्बन्धित अपराधका स्वरूपहरू समयसँगै परिवर्तन भइरहेका छन् । नेपालको वित्तीय क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा बैंकिङ कसुर, चेक बाउन्स, सहकारी ठगी र धितोपत्रसम्बन्धी अनियमितताका घटना चर्चामा रहँदै आएका छन्। अब भने बीमा क्षेत्र पनि गम्भीर आर्थिक अपराधको केन्द्रमा तानिएको छ। केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो (सीआईबी) को विस्तृत अनुसन्धानपछि जिल्ला सरकारी वकिलको कार्यालयले बीमा कसुरमा ४० जनाविरुद्ध मुद्दा दर्ता गर्ने तयारी गरेको छ। यो मुद्दालाई नेपालकै बीमा क्षेत्रसँग सम्बन्धित सबैभन्दा ठूलो अभियोजनमध्ये एकका रूपमा हेरिएको छ। अनुसन्धानले बीमा कम्पनीहरूको रकम दुरुपयोग, सेयर कारोबारमा हितविपरीत लगानी तथा संगठित आर्थिक अनियमितताको संकेत गरेको छ।
सीआईबीले अनुसन्धान पूरा गरी प्रतिवेदन जिल्ला सरकारी वकिलको कार्यालयमा बुझाइसकेको छ। सोही प्रतिवेदनका आधारमा हिमालयन रि–इन्स्योरेन्स, हिमालयन लाइफ इन्स्योरेन्स, नेपाल माइक्रो इन्स्योरेन्स लगायतका संस्थासँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूमाथि अभियोजनको तयारी भएको हो। स्रोतका अनुसार सम्भवतस् सोमबार काठमाडौं जिल्ला अदालतमा मुद्दा दर्ता गरिनेछ। अनुसन्धान प्रतिवेदनले बीमा कम्पनीहरूको कोष सर्वसाधारण लगानीकर्ताको हितविपरीत प्रयोग भएको निष्कर्ष निकालेको छ। विशेषगरी भृकुटी स्टक ब्रोकिङ कम्पनीमार्फत बीमा कम्पनीहरूको रकम सेयर कारोबारमा प्रयोग गरिएको र त्यसको राफसाफ नियमानुसार नगरिएको आरोप छ।
बीमा क्षेत्रसँग सम्बन्धित कसुरका घटनाहरू पनि बढ्न थाले
पछिल्ला वर्षहरूमा बीमा क्षेत्रसँग सम्बन्धित कसुरका घटनाहरू पनि बढ्न थालेका छन्। बीमा दाबीका नाममा हुने ठगी, झुटा विवरण पेश गर्ने प्रवृत्ति, कृत्रिम दुर्घटना सिर्जना गर्ने कार्य तथा बीमा रकम हत्याउन संगठित प्रयासहरू बढ्दै जाँदा बीमा कसुर पनि वित्तीय अपराधको गम्भीर चुनौतीका रूपमा देखिन थालेको छ।
बीमा क्षेत्रको विस्तारसँगै जोखिम व्यवस्थापनको संस्कृति बढेको छ। जीवन बीमा, निर्जीवन बीमा, स्वास्थ्य बीमा तथा वैदेशिक रोजगार बीमाको पहुँच विस्तार भएसँगै बीमितहरूको संख्या पनि उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। तर जहाँ ठूलो रकमको कारोबार हुन्छ, त्यहाँ दुरुपयोगको सम्भावना पनि बढ्ने गर्दछ। यही कारणले पछिल्लो समय बीमा कसुरका घटनाहरू नियामक, बीमा कम्पनी तथा अनुसन्धान निकायहरूको चिन्ताको विषय बन्न थालेका छन्।
बीमा क्षेत्रमा देखिने सबैभन्दा सामान्य कसुर झुटा दाबी (फेक क्लेम) हो। कतिपय अवस्थामा वास्तविक क्षति नभए पनि क्षति भएको देखाउने, दुर्घटनाको विवरण तोडमोड गर्ने वा बीमा कम्पनीलाई गलत सूचना उपलब्ध गराएर रकम असुल्न खोज्ने प्रवृत्ति देखिएको छ। सवारी साधन बीमामा कृत्रिम दुर्घटना देखाउने, मर्मत खर्च बढाएर प्रस्तुत गर्ने तथा क्षतिको वास्तविक मूल्यभन्दा धेरै रकम दाबी गर्ने घटना समय–समयमा सार्वजनिक हुने गरेका छन्।
स्वास्थ्य बीमामा पनि विभिन्न प्रकारका अनियमितता देखिने गरेका छन्। केही अस्पताल, सेवाप्रदायक र सेवाग्राहीको मिलेमतोमा आवश्यक नभएका उपचारलाई समेत बीमाअन्तर्गत देखाउने, नक्कली बिल पेश गर्ने वा वास्तविकभन्दा बढी खर्च देखाउने प्रयास हुने गरेको जानकारहरू बताउँछन्। यस्ता गतिविधिले बीमा प्रणालीमाथिको विश्वास कमजोर बनाउने मात्र होइन, सम्पूर्ण क्षेत्रको वित्तीय स्थायित्वमा समेत असर पुर्याउँछ।
जीवन बीमा क्षेत्रमा पनि चुनौती कम छैन। कतिपय अवस्थामा स्वास्थ्य अवस्था लुकाएर बीमा गर्ने, जोखिमपूर्ण रोगको जानकारी नदिने वा बीमा गरेलगत्तै योजनाबद्ध रूपमा दाबी प्रक्रिया अघि बढाउने घटनाहरू अनुसन्धानको दायरामा पर्ने गरेका छन्। यद्यपि यस्ता घटनाको संख्या सीमित भए पनि यसले बीमा कम्पनीहरूलाई थप सतर्क बन्न बाध्य बनाएको छ।
बीमा ठगीका केही घटनामा संगठित समूहको संलग्नता समेत देखिन थालेको छ। दुर्घटना भएको नाटक गर्ने, झुटा कागजात तयार गर्ने, नक्कली प्रमाणपत्र बनाउने र त्यसका आधारमा दाबी पेश गर्ने प्रवृत्ति वित्तीय अपराधको नयाँ स्वरूपका रूपमा देखा पर्न थालेको छ। यस्ता गतिविधि सामान्य त्रुटि वा प्रक्रियागत कमजोरीभन्दा फरक प्रकृतिका आर्थिक अपराध हुन्।
बैंकिङ कसुर र बीमा कसुरबीच धेरै समानता
विशेषज्ञहरूका अनुसार बैंकिङ कसुर र बीमा कसुरबीच धेरै समानता छन्। दुवैमा आर्थिक लाभका लागि झुटो विवरण, कागजातको दुरुपयोग, विश्वासको उल्लंघन तथा वित्तीय प्रणालीलाई क्षति पुर्याउने कार्य समावेश हुन्छन्। बैंकिङ क्षेत्रमा चेक बाउन्स, कर्जा दुरुपयोग वा निक्षेप हिनामिनाले जसरी वित्तीय अनुशासनमा चुनौती सिर्जना गरेको छ, बीमा क्षेत्रमा पनि ठगीपूर्ण दाबी र कागजात दुरुपयोगले त्यस्तै जोखिम निम्त्याइरहेको छ।
नेपालमा बीमा क्षेत्रको नियमन अहिले थप कडा बन्दै गएको छ। बीमा प्राधिकरणले कम्पनीहरूलाई जोखिम मूल्यांकन, दाबी प्रमाणीकरण तथा आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली सुदृढ बनाउन निर्देशन दिँदै आएको छ। डिजिटल प्रविधिको प्रयोग बढेसँगै दाबी प्रक्रियाको निगरानी र तथ्य परीक्षण पनि प्रभावकारी बन्दै गएको छ। तर अपराधका नयाँ शैलीहरू पनि विकसित भइरहेकाले नियामक निकायहरूलाई निरन्तर सतर्क रहनुपर्ने अवस्था छ। बीमा कसुरको अर्को गम्भीर प्रभाव प्रिमियम दरमा पर्न सक्छ। जब ठगीका घटना बढ्छन्, बीमा कम्पनीहरूको दाबी भुक्तानी खर्च बढ्छ। यसको प्रत्यक्ष असर प्रिमियम निर्धारणमा पर्न सक्छ। अन्ततः केही व्यक्तिको गलत गतिविधिको भार इमानदार बीमितहरूले समेत वहन गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ।
वित्तीय क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार बीमा कसुर नियन्त्रणका लागि कानुनी व्यवस्था मात्र पर्याप्त हुँदैन। कम्पनीहरूको आन्तरिक सुशासन, कर्मचारीको क्षमता, प्रविधिको प्रयोग र जनचेतना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), डेटा एनालिटिक्स तथा डिजिटल प्रमाणीकरण प्रणालीको प्रयोगले भविष्यमा बीमा ठगी पत्ता लगाउन अझ सहज हुने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालमा बीमा क्षेत्र विस्तारको चरणमा रहेको अवस्थामा बीमा कसुरका घटनाहरूलाई समयमै नियन्त्रण गर्न सकिएन भने यसले दीर्घकालीन रूपमा बीमा संस्कृतिमै नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। बीमाप्रति नागरिकको विश्वास कमजोर भएमा वित्तीय सुरक्षाको एउटा महत्वपूर्ण माध्यम प्रभावित हुन सक्छ। यसैले अहिलेको आवश्यकता बीमा व्यवसाय विस्तारसँगै सुशासन, पारदर्शिता र प्रभावकारी निगरानीलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउनु हो। बैंकिङ कसुरले विगतमा वित्तीय क्षेत्रमा सिर्जना गरेको चुनौतीबाट सिक्दै बीमा क्षेत्रले पनि सम्भावित जोखिमहरूलाई समयमै नियन्त्रण गर्नुपर्ने देखिन्छ। समग्रमा हेर्दा बीमा कसुरका घटनाहरू अहिले बैंकिङ कसुरजस्तै वित्तीय प्रणालीका लागि गम्भीर चुनौतीका रूपमा उदाइरहेका छन्। यद्यपि नियामक निकाय, बीमा कम्पनी, अनुसन्धान निकाय र सेवाग्राहीबीचको समन्वय प्रभावकारी बनाउन सकिएमा यस्ता अपराधलाई नियन्त्रण गर्दै बीमा क्षेत्रलाई अझ विश्वसनीय र सबल बनाउन सकिनेछ।
