बैंकिङ खबर / नेपालको वित्तीय प्रणाली विस्तार हुँदै जाँदा बैंकिङ कसुरका घटना पनि बढ्दो क्रममा देखिएका छन्। बैंकिङ कारोबारमा प्रविधिको प्रयोग, कर्जा पहुँचको विस्तार र आर्थिक गतिविधिको वृद्धिसँगै वित्तीय अपराधका नयाँ स्वरूप देखिन थालेका छन्। विशेषगरी चेक अनादर, बैंकिङ ठगी, कर्जा दुरुपयोग र भुक्तानीसम्बन्धी विवादका घटनाले बैंकिङ क्षेत्रको अनुशासन र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन्।
बैंकिङ कसुरका बढ्दो घटनाले नेपालको वित्तीय प्रणालीमा नयाँ चुनौती थपेको छ। बैंकिङ क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा जोखिम पनि बढ्नु स्वाभाविक भए पनि वित्तीय अनुशासन कमजोर हुन दिन सकिँदैन। पछिल्लो समय प्रहरीले बैंकिङ कसुर मुद्दाका फरार प्रतिवादीहरूलाई पक्राउ गर्दै आएको छ, जसले कानुनी कार्यान्वयन सक्रिय रहेको देखाउँछ। तर दीर्घकालीन समाधानका लागि बैंकिङ प्रणालीभित्र सुशासन, प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन, वित्तीय साक्षरता र जिम्मेवार कारोबार संस्कृतिको विकास आवश्यक छ। बैंकिङ प्रणाली विश्वासमा चल्ने क्षेत्र हो। त्यसैले प्रत्येक कारोबारमा पारदर्शिता, जिम्मेवारी र वित्तीय अनुशासन कायम गर्न सके मात्रै बढ्दो बैंकिङ कसुर नियन्त्रण गर्न सकिनेछ । पछिल्लो समय प्रहरीले बैंकिङ कसुर मुद्दामा फरार रहेका तथा अदालतबाट दोषी ठहर भएका व्यक्तिहरूलाई पक्राउ गर्ने क्रम बढाएको छ। पछिल्ला केही महिनामा मात्रै विभिन्न जिल्लाबाट बैंकिङ कसुर मुद्दाका कैयौँ प्रतिवादी पक्राउ परेका छन्।
पछिल्लो ६ महिनामा को–को समातिए र ?
बैंकिङ कसुरका घटनामा पछिल्लो अवधिमा पक्राउ पर्नेहरूमा अधिकांश चेक अनादर तथा भुक्तानी नदिएको आरोपमा फरार रहेका व्यक्ति छन्। प्रहरीले अदालतको फैसला कार्यान्वयन तथा अनुसन्धानका क्रममा उनीहरूलाई पक्राउ गर्दै आएको छ। ललितपुरबाट बैंकिङ कसुर मुद्दामा फरार रहेका कृष्ण प्रसाद बजगाई पक्राउ परेका थिए। जिल्ला अदालत ललितपुरको फैसलाले उनलाई १ करोड रुपैयाँ जरिवाना र एक महिना कैद सजाय तोकेको थियो। फैसला कार्यान्वयनका क्रममा प्रहरीले उनलाई पक्राउ गरेको हो।
त्यस्तै काठमाडौं उपत्यकाबाट बैंकिङ कसुर मुद्दाका फरार प्रतिवादीहरू सागर बगाले, निकेश तामाङ र रिता प्रधान पौडेल पक्राउ परेका छन्। उनीहरूविरुद्ध अदालतबाट जरिवाना तथा कैद सजायको फैसला भएको थियो। यसैगरी बैंकिङ कसुर मुद्दामा फरार रहेका विष्णु बहादुर भण्डारी र प्रेम बहादुर विकलाई पनि प्रहरीले पक्राउ गरेको थियो। अदालतको फैसला कार्यान्वयनका लागि उनीहरूलाई नियन्त्रणमा लिइएको प्रहरीले जनाएको छ। पछिल्लो अवधिमा चेक अनादरसहित बैंकिङ कसुरका धेरै मुद्दामा फरार रहेका राजु मिजारलाई समेत पक्राउ गरिएको छ। उनीविरुद्ध १४ वटा मुद्दामा जरिवाना, क्षतिपूर्ति र कैद सजाय ठहर भएको प्रहरीले जनाएको छ। यी घटनाले बैंकिङ कसुर केवल ठूला आर्थिक ठगीमा सीमित नभई सामान्य व्यावसायिक कारोबार, चेक प्रयोग र भुक्तानी प्रणालीसँग समेत जोडिएको देखाउँछ।
चेक अनादर : सामान्य कारोबारदेखि कानुनी संकटसम्म
नेपालमा बैंकिङ कसुरका अधिकांश घटना चेक अनादरसँग जोडिएका छन्। व्यवसाय सञ्चालनका क्रममा पर्याप्त रकम नभएको अवस्थामा चेक जारी गर्ने, भुक्तानी नगर्ने र पछि सम्पर्कविहीन हुने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ। चेकलाई विश्वासको वित्तीय माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। तर पर्याप्त मौज्दात नभएको खाताबाट चेक जारी गर्ने प्रवृत्तिले बैंकिङ प्रणालीप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउँछ। यस्तो अवस्थाले व्यक्तिगत विवाद मात्र होइन, व्यवसायिक सम्बन्ध र वित्तीय अनुशासनमा समेत असर पार्छ।विशेषगरी साना तथा मझौला व्यवसायी, निर्माण क्षेत्र र घरजग्गासँग सम्बन्धित कारोबारमा चेक अनादरका घटना बढी देखिने गरेका छन्।
आर्थिक सुस्ततासँग जोडिएको बैंकिङ कसुर
पछिल्लो समय बैंकिङ कसुरका घटना बढ्नुको एउटा कारण आर्थिक दबाब पनि मानिएको छ। बजारमा कारोबार घट्नु, व्यवसायमा नगद प्रवाह कमजोर हुनु र ऋणको दायित्व बढ्नुले कतिपय व्यक्ति तथा व्यवसायीलाई भुक्तानी संकटमा पुर्याएको छ। तर आर्थिक कठिनाइ र जानाजानी गरिएको वित्तीय अपराध फरक विषय हुन्। वास्तविक समस्या भएका व्यवसायीलाई सहजीकरण आवश्यक भए पनि नियोजित रूपमा बैंकिङ प्रणालीको दुरुपयोग गर्ने प्रवृत्तिमाथि कडा कारबाही आवश्यक हुन्छ।
बैंकिङ कसुर बढ्दै जाँदा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको आन्तरिक नियन्त्रण प्रणालीमाथि पनि प्रश्न उठ्छ। कर्जा प्रवाह गर्दा ऋणीको वास्तविक क्षमता मूल्यांकन, धितो परीक्षण, आम्दानी स्रोतको अध्ययन र जोखिम विश्लेषण कमजोर भएमा भविष्यमा ठूलो समस्या आउन सक्छ। विगतमा केही घटनामा नक्कली कागजात प्रयोग गरेर कर्जा लिने, कर्जाको उद्देश्यभन्दा फरक क्षेत्रमा रकम प्रयोग गर्ने र बैंकलाई आर्थिक क्षति पुर्याउने गतिविधि समेत देखिएका छन्। यस्ता घटनाले बैंकिङ प्रणालीमा सुशासन र निगरानी अझ बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्।
डिजिटल कारोबारसँगै नयाँ चुनौती
नेपालमा डिजिटल बैंकिङ र अनलाइन कारोबार तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी र इलेक्ट्रोनिक कारोबारले सहजता ल्याए पनि यससँगै नयाँ किसिमका वित्तीय अपराधको जोखिम पनि बढेको छ । फर्जी विवरण प्रयोग गर्ने, अनधिकृत कारोबार गर्ने, डिजिटल माध्यमबाट ठगी गर्ने जस्ता जोखिमलाई नियन्त्रण गर्न बैंक, नियामक र सुरक्षा निकायबीच समन्वय आवश्यक छ। बैंकिङ कसुर नियन्त्रणका लागि कानुनी कारबाही आवश्यक भए पनि त्यो मात्र पर्याप्त हुँदैन। वित्तीय साक्षरताको कमीका कारण पनि कतिपय व्यक्ति बैंकिङ कारोबारमा जोखिममा पर्ने गरेका छन् । चेक प्रयोग, ऋण सम्झौता, भुक्तानी दायित्व र वित्तीय अनुशासनबारे सर्वसाधारण तथा व्यवसायीलाई सचेत बनाउनु आवश्यक छ। नेपाल राष्ट्र बैंक, बैंक तथा वित्तीय संस्था र सम्बन्धित निकायले वित्तीय सचेतना कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
