बैंकिङ खबर / नेपाल राष्ट्र बैंकले बुधबार बजारबाट एकै दिन १ खर्ब रुपैयाँ बराबरको तरलता तान्ने निर्णय गरेको छ। ९१ दिन अवधिको निक्षेप संकलन उपकरण (Deposit Collection Instrument) मार्फत गरिएको यो कदम पछिल्लो समय बैंकिङ प्रणालीमा थुप्रिएको अधिक तरलता व्यवस्थापनका लागि केन्द्रीय बैंकले अपनाएको सबैभन्दा ठूलो हस्तक्षेपमध्ये एक हो। राष्ट्र बैंकको मौद्रिक व्यवस्थापन विभागले जारी गरेको सूचनाअनुसार ९१ दिन अवधिको निक्षेप संकलन उपकरणमार्फत १ खर्ब रुपैयाँ संकलन गर्न बोलकबोल आह्वान गरिएको हो। बोलकबोल बुधबार दिउँसो ३ बजेसम्म अनलाइन बिडिङ प्रणालीमार्फत हुनेछ भने उपकरण सोही दिन निष्काशन गरिनेछ। यसको साँवा र ब्याज आगामी असोज २८ गते भुक्तानी गरिनेछ। ब्याजदर भने बोलकबोल प्रक्रियाबाट नै निर्धारण हुनेछ। यो निर्णयले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—अहिले नेपालको बैंकिङ प्रणालीमा पैसाको अभाव होइन, बरु पैसाको अधिकता (Excess Liquidity) नै मुख्य चुनौती बनेको छ।
किन तान्नुपर्यो १ खर्ब रुपैयाँ ?
सामान्य अवस्थामा केन्द्रीय बैंकले बैंकहरूलाई पैसा उपलब्ध गराउने काम गर्छ। तर बैंकिङ प्रणालीमा आवश्यकता भन्दा धेरै पैसा जम्मा हुन थालेपछि त्यसले ब्याजदरमा अस्वाभाविक दबाब सिर्जना गर्न सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा राष्ट्र बैंकले बजारबाट पैसा फिर्ता तानेर तरलता सन्तुलनमा राख्ने काम गर्छ।
अहिले त्यही अवस्था देखिएको छ। पछिल्ला केही महिनादेखि बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा निक्षेप निरन्तर बढिरहेको छ। रेमिट्यान्सले नयाँ रेकर्ड बनाइरहेको छ। विदेशी मुद्रा सञ्चिति ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ। सरकारी खर्च पनि आर्थिक वर्षको अन्त्यतिर तीव्र बनेको छ। तर कर्जा विस्तार भने त्यही अनुपातमा हुन सकेको छैन। फलस्वरूप बैंकहरूमा ठूलो परिमाणमा लगानी हुन नसकेको पैसा थुप्रिएको छ।
बैंकहरूमा अहिले कति छ तरलता ?
नेपाल राष्ट्र बैंकका पछिल्ला तथ्यांकले बैंकिङ प्रणालीमा तरलताको अवस्था सहज मात्र नभई अत्यधिक रहेको देखाउँछन्।
- बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेप लगातार बढिरहेको छ।
- रेमिट्यान्स वार्षिक रूपमा ४० प्रतिशतभन्दा बढीले वृद्धि भएको छ।
- विदेशी मुद्रा सञ्चिति इतिहासकै उच्च तहमा पुगेको छ।
- अन्तरबैंक ब्याजदर निकै न्यून स्तरमा झरेको छ।
- अधिकांश बैंकसँग लगानीयोग्य रकम पर्याप्त छ।
यही कारण पछिल्लो एक वर्षदेखि राष्ट्र बैंकले पटक–पटक निक्षेप संकलन उपकरण, स्थायी निक्षेप सुविधा तथा अन्य मौद्रिक उपकरण प्रयोग गरेर बजारबाट पैसा तान्दै आएको छ।
कर्जा किन बढेन ?
प्रश्न उठ्छ—यदि बैंकसँग यति धेरै पैसा छ भने किन नयाँ कर्जा बढिरहेको छैन? यसका पछाडि धेरै कारण छन्। पहिलो, उद्योग–व्यवसाय अझै पूर्ण रूपमा चलायमान हुन सकेका छैनन्। आर्थिक गतिविधि विस्तारै सुधारिए पनि निजी क्षेत्रले ठूलो लगानी गर्न अझै हिच्किचाइरहेको छ। दोस्रो, निष्क्रिय कर्जा (एनपीएल) बढेकाले बैंकहरू पनि नयाँ कर्जा प्रवाहमा पहिलेभन्दा धेरै सतर्क बनेका छन्। तेस्रो, घरजग्गा, निर्माण र व्यापार क्षेत्रमा ऋणको माग अझै कमजोर छ। यसका कारण बैंकहरूले निक्षेप संकलन त गरिरहेका छन् तर सोही अनुपातमा कर्जा प्रवाह गर्न सकिरहेका छैनन्।
तरलता धेरै हुँदा बैंकहरूलाई निक्षेप तान्न प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्दैन। त्यसैले निक्षेपको ब्याजदर निरन्तर घट्दै आएको छ। अहिले अधिकांश वाणिज्य बैंकले व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपमा ४ प्रतिशत हाराहारीको ब्याज दिइरहेका छन्। बचत खाताको ब्याज पनि न्यून स्तरमै छ। अन्तरबैंक ब्याजदर समेत निकै तल झरेकाले बैंकहरूबीच पैसाको अभाव नभएको स्पष्ट देखिन्छ।
राष्ट्र बैंकको रणनीति के हो ?
केन्द्रीय बैंकको उद्देश्य बजारबाट पैसा स्थायी रूपमा हटाउनु होइन। आवश्यकता भन्दा बढी रहेको तरलतालाई निश्चित अवधिका लागि व्यवस्थापन गर्नु हो।
यसका लागि राष्ट्र बैंकले विभिन्न उपकरण प्रयोग गर्छ—
- निक्षेप संकलन उपकरण
- स्थायी निक्षेप सुविधा
- रिपो तथा रिभर्स रिपो
- खुला बजार कारोबार
यसपटक ९१ दिन अवधिको निक्षेप संकलन उपकरण रोजिनु पनि यही रणनीतिको हिस्सा हो। तीन महिनासम्म बैंकहरूको अतिरिक्त रकम राष्ट्र बैंकमा रहनेछ र त्यसबापत बैंकहरूले बोलकबोलबाट तय भएको ब्याज प्राप्त गर्नेछन्।
हालै सार्वजनिक भएको मौद्रिक नीतिले आर्थिक वृद्धिलाई सहयोग गर्ने भन्दै लचिलो नीति लिएको छ। नीतिगत दरहरूमा ठूलो परिवर्तन नगरे पनि राष्ट्र बैंकले बजारको तरलता आवश्यकता अनुसार व्यवस्थापन गर्ने स्पष्ट संकेत दिएको थियो। त्यसकै कार्यान्वयनस्वरूप अहिले ठूलो परिमाणमा निक्षेप संकलन गरिएको विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
एकातिर बजारमा तरलता प्रशस्त हुनु सकारात्मक पक्ष हो। बैंकहरूमा पैसा अभाव छैन भन्ने यसले देखाउँछ। तर अर्को पक्ष भने त्यति सहज छैन। यदि बैंकसँग भएको पैसा उद्योग, कृषि, पूर्वाधार वा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी हुन सकेन भने त्यसले आर्थिक गतिविधिलाई गति दिन सक्दैन। अर्थात् बैंकमा पैसा धेरै हुनु मात्रै पर्याप्त होइन, त्यो पैसा उत्पादनशील क्षेत्रमा पुग्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।
