कृष्ण बाबू घिमिरे
नेपालको सुन बजार हाल असामान्य उचाइमा पुगेको छ। दैनिकजसो नयाँ मूल्य रेकर्ड कायम हुँदै जाँदा सुन अब केवल गहनाको विषय रहेन यो नेपाली अर्थतन्त्रको स्वास्थ्य, बैंकिङ क्षेत्रको कर्जा संरचना र आम नागरिकको आर्थिक व्यवहार सँग प्रत्यक्ष जोडिएको गम्भीर विषय बनेको छ।
विश्वव्यापी कारण, स्थानीय असर
सुनको मूल्य अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा अमेरिकी डलरमा निर्धारण हुन्छ। पछिल्लो समय विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको भू–राजनीतिक तनाव, युद्ध, उच्च मुद्रास्फीति र लगानी बजारको अस्थिरताले सुनलाई सुरक्षित सम्पत्तिका रूपमा स्थापित गरेको छ। यसको परिणामस्वरूप अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको मूल्य ऐतिहासिक उच्चस्तरमा पुगेको छ।
नेपालजस्तो पूर्ण रूपमा सुन आयातमा निर्भर मुलुकमा यसको प्रत्यक्ष असर पर्नु स्वाभाविक हो। डलर महँगो हुनु, आयात शुल्क, बैंक प्रिमियम र बीमा खर्च जोडिँदा नेपाली बजारमा सुन झनै महँगो देखिन्छ।
२०२२ मा सुनको उच्चतम मूल्य करिब रु. ९२,५०० प्रतितोला मा सीमित थियो। २०२३ मा सुनको उच्चतम मूल्य रु. १,३०,००० प्रतितोला पुग्यो। यो २०२२ को तुलनामा उल्लेखनीय वृद्धि हो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको दबाब र घरेलु मागमा भएको वृद्धिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। २०२४ मा सुनले फेरि नयाँ उचाइ छोयो र रु. १,६१,८०० प्रतितोला को उच्चतम दर कायम भयो। यस वर्षको वृद्धि अघिल्ला वर्षभन्दा तीव्र देखिन्छ, जसले सुनप्रतिको सुरक्षित लगानीको धारणा बलियो हुँदै गएको संकेत दिन्छ। २०२५ मा ग्राफमा सबैभन्दा तीव्र उकालो देखिन्छ। सुनको उच्चतम दैनिक मूल्य रु. २,५८,००० प्रतितोला पुगेको छ। यो एकै वर्षमा भएको असामान्य वृद्धि हो, जसले बजारमा संरचनागत परिवर्तन र उच्च अनिश्चितता रहेको देखाउँछ।
२०२६ को जनवरीमै सुनले अघिल्ला सबै रेकर्ड तोड्दै रु. ३,०१,४०० प्रतितोला को ऐतिहासिक उच्चतम मूल्य कायम गरेको छ। यसले मूल्य वृद्धिको प्रवृत्ति अझै समाप्त नभएको र दबाब निरन्तर रहेको स्पष्ट संकेत गर्दछ।
अर्थतन्त्रमा बढ्दो दबाब
सुन मूल्य वृद्धिको पहिलो प्रभाव व्यापार घाटा र विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा देखिन्छ। सुनको आयात रकम बढ्दै जाँदा कुल आयात बिल बढ्छ, जसले व्यापार घाटालाई थप फराकिलो बनाउँछ। यसले विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा दीर्घकालीन दबाब सिर्जना गर्न सक्छ।
अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको पूँजीको दिशा परिवर्तन हो। जब आम नागरिक र लगानीकर्ता उत्पादनशील क्षेत्रभन्दा सुनतर्फ आकर्षित हुन्छन्, तब उद्योग, व्यवसाय र रोजगारी सिर्जनामा लगानी घट्ने जोखिम बढ्छ। सुन मूल्य वृद्धि दीर्घकालमा आर्थिक वृद्धिको बाधक बन्न सक्ने यथार्थ यहीँ छ।
बैंकिङ प्रणालीमा संरचनागत असर
सुनको मूल्य बढ्दा बैंक तथा वित्तीय संस्थामा सुन धितो कर्जा को आकर्षण बढेको देखिन्छ। सुनको मूल्य स्थिर वा बढ्दो हुँदा यस्तो कर्जा बैंकका लागि कम जोखिमयुक्त मानिन्छ। तर अत्यधिक सुन–आधारित कर्जाले बैंकिङ कर्जाको संरचना असन्तुलित बनाउन सक्छ।
यदि बैंकिङ प्रणाली सुरक्षित तर अल्प–उत्पादनशील कर्जामा सीमित रह्यो भने, उद्योग, कृषि र साना तथा मझौला उद्यमजस्ता क्षेत्रहरू कर्जा अभावमा कमजोर बन्न सक्छन्। यसले अर्थतन्त्रको दीर्घकालीन आधारलाई नै कमजोर पार्ने खतरा बोकेको छ।
सुन मूल्य वृद्धिले बैंकिङ प्रणालीमा हुन सक्ने संभावित जोखिम :
आम उपभोक्ताको क्रयशक्ति र सामाजिक व्यवहार
सुन नेपाली समाजमा विलासिता मात्र होइन, सामाजिक संस्कार र पारिवारिक सुरक्षाको प्रतीक हो। तर मूल्य अत्यधिक बढेपछि मध्यम र निम्न आय वर्गमा यसको प्रभाव तीव्र देखिएको छ। विवाह, चाडपर्व र सामाजिक कार्यक्रममा सुन किन्न नसक्ने अवस्था बढ्दै गएको छ।
कतिपय उपभोक्ता ऋण लिएर सुन किन्न बाध्य छन् भने, कतिपय वैकल्पिक धातु वा अनौपचारिक बजारतर्फ आकर्षित हुन थालेका छन्। यसले उपभोक्ता सुरक्षा, औपचारिक व्यापार र कर प्रणालीमा समेत चुनौती थपेको छ।
सुन सुरक्षित, तर अर्थतन्त्र अझै सुरक्षित हुनुपर्छ
नेपालमा सुनको मूल्य निरन्तर बढिरहेको छ, र यसले स्पष्ट संकेत दिएको छ — केवल सुन सुरक्षित हुनु पर्याप्त छैन, अर्थतन्त्रको आधार पनि मजबुत हुनुपर्छ। सुन मूल्य वृद्धिले बैंकिङ प्रणाली र विदेशी मुद्रा व्यवस्थापनमा दबाब बढाएको छ, र उत्पादनशील कर्जा प्रवाहलाई पनि प्रभावित गर्दैछ।
यस अवस्थामा, सरकारले आयात व्यवस्थापन र उत्पादनशील लगानी प्रवर्द्धनमा ध्यान दिनुपर्छ, बैंकहरूले सुन–धितो कर्जा र उद्योग, कृषि तथा SME कर्जा बीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ, र उपभोक्ताले सुनलाई भावनात्मक होइन, आर्थिक विवेकको आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। अन्यथा, सुन चम्किँदै जाँदा पनि अर्थतन्त्रको आधार कमजोर हुने जोखिम बेवास्ता गर्न सकिँदैन।
लेखक
कृष्ण बाबू घिमिरे (बैंकर)
(उल्लेखित विचार लेखकका निजी भएकाले आबद्ध संस्थाको प्रतिनिधित्व गर्दैनन्)
