बैंकिङ खबर / पर्साको वीरगन्जबाट स्रोत नखुलेको साढे ५२ लाख रुपैयाँ नगदसहित चार जना पक्राउ परेपछि नेपालमा अवैध रूपमा आर्जित रकम कसरी परिचालन भइरहेको छ भन्ने प्रश्न फेरि उठेको छ । प्रहरीले वीरगन्ज महानगरपालिका–१० आदर्शनगरबाट दुई वटा मोटरसाइकलमा सवार चार जनालाई ५२ लाख ५० हजार रुपैयाँ नगदसहित पक्राउ गरेको हो । जिल्ला प्रहरी कार्यालय पर्साका अनुसार सोमबार राति विशेष सूचनाका आधारमा खटिएको प्रहरी टोलीले प्रदेश २–०३–००३ प ७२१५ र ना ५७ प ५१८२ नम्बरका मोटरसाइकलमा सवार व्यक्तिहरूबाट उक्त रकम बरामद गरेको हो । पक्राउ पर्नेमा भारतको बिहार सीतामढीका २६ वर्षीय सुरज कर्ण, पर्साका २५ वर्षीय राहुल गुप्ता, बाराका ३२ वर्षीय उपेन्द्र साह र २६ वर्षीय सागर कुमार सर्राफ रहेका छन् ।
बरामद रकमको स्रोत खुल्न नसकेपछि प्रहरीले अनुसन्धान अघि बढाएको छ । तर, एउटा घटनाले मात्र अवैध सम्पत्तिको वास्तविक आकार देखाउँदैन । प्रश्न उठ्छ- ठूलो मात्रामा स्रोत नखुलेको नगद कहाँबाट आउँछ र कहाँ पुर्याउनका लागि सडकमा बोकेर हिँडिन्छ ? नेपालमा ठूलो रकम नगदमा बोक्ने प्रवृत्ति विभिन्न अवैध आर्थिक गतिविधिसँग जोडिन सक्ने जोखिम रहन्छ । अवैध व्यापार, कर छली, हुन्डी, तस्करी, कमिसन तथा अन्य गैरकानुनी कारोबारबाट प्राप्त रकमलाई औपचारिक वित्तीय प्रणालीभन्दा बाहिर राख्ने र आवश्यकता पर्दा नगदकै रूपमा परिचालन गर्ने प्रवृत्ति हुन सक्छ । विशेषगरी सीमा क्षेत्रका बजारमा नगद कारोबारको जोखिम अझ संवेदनशील हुन्छ । खुला सीमाका कारण मानिस र वस्तुको आवतजावत सहज रहेकाले अवैध रकम एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउने प्रयास हुन सक्ने सुरक्षा निकायको चुनौती रहन्छ । एउटा स्थानमा संकलन भएको रकम अर्को स्थानमा पुर्याउने, विभिन्न व्यक्तिमार्फत रकम घुमाउने वा व्यापारिक कारोबारको आवरणमा त्यसलाई वैध देखाउने प्रयास हुन सक्छ । अवैध सम्पत्ति परिचालनको अर्को महत्वपूर्ण माध्यम बैंकिङ प्रणाली पनि बन्न सक्छ । अवैध रकमलाई सिधै बैंकमा जम्मा गर्दा निगरानीको दायरामा आउने सम्भावना बढी हुने भएकाले अपराधीहरूले विभिन्न व्यक्तिको खाता प्रयोग गर्ने, स–साना रकममा विभाजन गर्ने, नक्कली कारोबार देखाउने वा व्यवसायको आम्दानीका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गर्न सक्छन् । त्यसैले ठूलो रकम नगदमा बरामद हुनु केवल नगदको घटना नभई त्यसको पछाडि रहेको वित्तीय सञ्जाल पत्ता लगाउने विषय पनि हो ।
यस्ता घटनामा प्रहरीले रकम बरामद गरेर व्यक्तिलाई पक्राउ गर्नु पहिलो चरण मात्र हो । वास्तविक प्रश्न भनेको पैसा कहाँबाट आयो, कसको हो, कहाँ लैजान लागिएको थियो र त्यसपछि कहाँ परिचालन गर्ने योजना थियो ? भन्ने हो । यी प्रश्नको जवाफ अनुसन्धानबाट खुलाउन सकिए मात्रै अवैध सम्पत्तिको वास्तविक सञ्जाल पत्ता लगाउन सकिन्छ । यदि रकम कुनै अवैध कारोबारबाट आएको पुष्टि भयो भने त्यसको स्रोत मात्र होइन, रकम परिचालनमा संलग्न अन्य व्यक्ति तथा संस्थामाथि समेत अनुसन्धान आवश्यक हुन्छ । अवैध रकम एक व्यक्तिले मात्र उत्पादन र परिचालन गर्नेभन्दा पनि संकलन, ढुवानी, भुक्तानी, लगानी र सम्पत्ति खरिदसम्मको सञ्जालमार्फत घुम्ने सम्भावना हुन्छ ।
यस्तो अवस्थामा सम्पत्ति शुद्धीकरण अनुसन्धान, कर प्रशासन, प्रहरी र वित्तीय सूचना प्रणालीबीचको समन्वय महत्वपूर्ण हुन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाले शंकास्पद कारोबार पहिचान गरेर सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउने व्यवस्था प्रभावकारी बनाउन सके अवैध रकमको स्रोतसम्म पुग्न सहयोग पुग्न सक्छ । अर्कोतर्फ, अवैध रकम परिचालन रोक्न नगद कारोबारमाथि मात्रै निगरानी गरेर पुग्दैन । बैंक खाता, रेमिट्यान्स, सहकारी, व्यवसायिक कारोबार, जग्गा–जमिन खरिद, सवारीसाधन तथा अन्य सम्पत्ति खरिदमा रकमको स्रोत पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ । एउटै व्यक्तिको आम्दानी र सम्पत्तिबीच अस्वाभाविक अन्तर देखिएमा त्यसको वित्तीय स्रोत खोज्ने प्रणाली पनि प्रभावकारी हुनुपर्छ ।
वीरगन्जमा बरामद भएको ५२ लाख ५० हजार रुपैयाँको वास्तविक स्रोत अनुसन्धानबाट खुल्नेछ । अहिले नै उक्त रकम अवैध कारोबारबाटै आएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । तर स्रोत नखुलेको ठूलो रकमसहित व्यक्ति पक्राउ पर्ने घटनाले भने नेपालको वित्तीय प्रणालीमा ‘पैसा कहाँबाट आयो र कहाँ गयो ?’ भन्ने प्रश्नलाई गम्भीर बनाएको छ । अवैध सम्पत्ति नियन्त्रणको प्रभावकारिता रकम बरामद गर्ने संख्याले होइन, त्यसको स्रोत, परिचालनको माध्यम र अन्तिम लाभग्राहीसम्म पुगेर कारबाही गर्न सक्ने क्षमताले निर्धारण गर्छ । त्यसैले अब यस्ता घटनालाई नगद बरामद र पक्राउमा सीमित नगरी रकमको सम्पूर्ण वित्तीय सञ्जाल पहिचान गर्ने अनुसन्धानतर्फ केन्द्रित गर्नुपर्ने देखिन्छ ।
