बैंकिङ खबर । नेपालमा बैंकिङ कारोबार तीव्र रूपमा डिजिटल बन्दै गएको छ । मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, डिजिटल वालेट तथा कार्डमार्फत हुने कारोबार बढ्दै जाँदा बैंकिङ सेवा लिन शाखा पुग्नुपर्ने बाध्यता घटेको छ । तर, बैंकिङ क्षेत्रको यही डिजिटल रूपान्तरणसँगै साइबर सुरक्षा अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौतीका रूपमा देखा पर्न थालेको छ ।
डिजिटल माध्यमबाट कारोबार गर्ने ग्राहकको संख्या बढेसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थामाथि साइबर आक्रमणको जोखिम पनि बढिरहेको छ । ग्राहकको बैंक खाता, पासवर्ड, ओटीपी, कार्ड विवरण तथा अन्य संवेदनशील वित्तीय सूचना चोरी गरेर ठगी गर्ने प्रयास भइरहेका छन् । सामाजिक सञ्जाल, फिसिङ लिंक, नक्कली वेबसाइट, मोबाइल एप तथा फोन कलमार्फत ग्राहकलाई झुक्याएर बैंकिङ विवरण हात पार्ने प्रवृत्ति पनि बढ्दो छ ।
विशेषगरी ‘ओटीपी माग्ने’, बैंकको कर्मचारी भएको भन्दै फोन गर्ने, खाता बन्द हुने वा केवाईसी अपडेट गर्नुपर्ने भन्दै लिंक पठाउने तथा चिट्ठा वा रोजगारीको प्रलोभन देखाएर बैंकिङ विवरण माग्ने जस्ता माध्यमबाट ठगी हुने गरेका छन् । कतिपय अवस्थामा ग्राहक आफैंले संवेदनशील विवरण उपलब्ध गराउँदा अपराधीले खातामा पहुँच पुर्याउने गरेका छन् । साइबर जोखिम ग्राहकसम्म मात्रै सीमित छैन । बैंक तथा वित्तीय संस्थाका सूचना प्रणाली, डिजिटल पूर्वाधार र भुक्तानी प्रणालीमाथि हुने आक्रमणले ठूलो वित्तीय क्षति निम्त्याउन सक्छ । बैंकिङ प्रणाली केही समय अवरुद्ध हुँदा कारोबार रोकिने मात्र होइन, ग्राहकको विश्वास, संस्थाको प्रतिष्ठा र समग्र वित्तीय प्रणालीको स्थायित्वमै असर पर्न सक्छ ।
यसकारण बैंकिङ क्षेत्रमा साइबर सुरक्षालाई सूचना प्रविधि विभागको मात्रै जिम्मेवारीका रूपमा हेर्न नहुने विज्ञहरूको धारणा छ । बैंकको सञ्चालक समिति, व्यवस्थापनदेखि प्रत्येक कर्मचारी र ग्राहकसम्म साइबर सुरक्षाप्रति सचेत हुन आवश्यक छ । बैंकहरूले अत्याधुनिक सुरक्षा प्रविधि प्रयोग गर्नुका साथै नियमित रूपमा आफ्नो प्रणालीको सुरक्षा परीक्षण, जोखिम मूल्यांकन र साइबर आक्रमणको अभ्यास गर्नुपर्ने देखिन्छ । त्यसैगरी ग्राहकको पहिचान तथा कारोबारको असामान्य गतिविधि पहिचान गर्ने प्रणालीलाई थप प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । एउटै खाताबाट अस्वाभाविक कारोबार हुनु, नयाँ उपकरणबाट ठूलो रकम स्थानान्तरण हुनु वा असामान्य समयमा कारोबार हुनुजस्ता गतिविधिको तत्काल निगरानी गर्न सके सम्भावित ठगी रोक्न सकिन्छ ।
अर्कोतर्फ, ग्राहकको डिजिटल साक्षरता पनि साइबर सुरक्षाको महत्वपूर्ण पक्ष हो । बैंकले जतिसुकै बलियो सुरक्षा प्रणाली बनाए पनि ग्राहकले ओटीपी, पिन, पासवर्ड वा मोबाइल बैंकिङको विवरण अरूलाई दिएमा जोखिम कायम रहन्छ । त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ग्राहकलाई ‘बैंकले कहिल्यै ओटीपी वा पासवर्ड माग्दैन’ भन्ने आधारभूत जानकारीदेखि फिसिङ र नक्कली लिंक पहिचान गर्नेसम्मका विषयमा निरन्तर सचेतना फैलाउन आवश्यक छ ।
नेपालमा डिजिटल बैंकिङको विस्तार अब रोक्ने विषय होइन, अझ तीव्र बनाउने विषय हो । तर डिजिटल कारोबार बढाउँदै गर्दा त्यससँगै साइबर सुरक्षामा लगानी र क्षमता विस्तार गर्न नसकिएमा डिजिटल बैंकिङको सुविधा नै जोखिमको माध्यम बन्न सक्छ । त्यसैले अब बैंकिङ क्षेत्रको प्रतिस्पर्धा केवल ब्याजदर, नाफा वा डिजिटल सेवाको संख्यामा मात्र सीमित रहनु हुँदैन । कुन बैंकले ग्राहकको पैसा र व्यक्तिगत सूचना कति सुरक्षित राख्न सक्छ भन्ने कुरा पनि बैंकिङ सेवाको गुणस्तर मापन गर्ने महत्वपूर्ण आधार बन्नुपर्ने देखिन्छ । डिजिटल बैंकिङको भविष्य सुरक्षित बनाउन प्रविधिसँगै सुरक्षा प्रणाली, नियामकीय निगरानी, बैंकको आन्तरिक क्षमता र ग्राहकको चेतना—यी चारै पक्षलाई समान रूपमा बलियो बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।
