बैंकिङ खबर / डिजिटल बैंकिङ र विद्युतीय भुक्तानीको प्रयोग बढेसँगै वित्तीय अपराधको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। बैंक खाता, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट, क्यूआर तथा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर रकम ठगी गर्ने घटना बढिरहेका बेला नेपाल प्रहरीको साइबर ब्यूरोले यस्ता अपराध नियन्त्रणका लागि अनुसन्धान, समन्वय र जनचेतनालाई प्राथमिकतामा राखेको छ।
साइबर ब्यूरोले वित्तीय ठगीका घटनालाई डिजिटल प्रमाणका आधारमा अनुसन्धान गर्ने र पीडितका उजुरीलाई व्यवस्थित रूपमा अघि बढाउने व्यवस्था गरेको छ। बैंक तथा वालेटको विवरण, कारोबारको प्रमाण, स्क्रिनसट, सम्बन्धित लिंक तथा अन्य डिजिटल प्रमाण अनुसन्धानका लागि महत्वपूर्ण मानिएको छ।
वित्तीय अपराध नियन्त्रणमा बैंक तथा वित्तीय संस्थासँगको समन्वयलाई पनि प्राथमिकतामा राखिएको छ। साइबर ठगीमा रकम तत्काल एउटा खाताबाट अर्को खातामा सारिन सक्ने भएकाले प्रहरी र बैंकिङ प्रणालीबीच छिटो सूचना आदानप्रदान आवश्यक हुन्छ। शंकास्पद कारोबार पहिचान, रकम रोक्का, खातासम्बन्धी विवरण प्राप्त गर्ने र रकमको डिजिटल ट्रेल पछ्याउने काममा यस्तो समन्वय महत्वपूर्ण हुन्छ।
साइबर अपराध अनुसन्धानलाई प्रभावकारी बनाउन डिजिटल फरेन्सिक क्षमतामा समेत जोड दिइएको छ। मोबाइल, कम्प्युटर, सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल कारोबार तथा अन्य विद्युतीय उपकरणबाट प्राप्त प्रमाणको परीक्षण र विश्लेषणमार्फत अपराधी पहिचान गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
ठगीको नयाँ शैली रोक्न वित्तीय ट्रेलमा निगरानी
साइबर अपराधीहरूले फिसिङ लिंक, नक्कली एसएमएस, ओटीपी माग्ने, नक्कली एप डाउनलोड गराउने तथा बैंक खातामा असामान्य गतिविधि देखिएको भन्दै विवरण माग्ने जस्ता नयाँ शैली प्रयोग गरिरहेका छन्। यस्तो प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न साइबर ब्यूरोले सर्वसाधारणलाई निरन्तर सचेत गराउँदै आएको छ।
वित्तीय ठगीमा अरू व्यक्तिको बैंक खाता, डिजिटल वालेट वा क्यूआर प्रयोग गरेर रकम संकलन गर्ने प्रवृत्तिमाथि पनि निगरानी आवश्यक देखिएको छ। अपराधीले प्रयोग गरेको खातासम्म पुगेर मात्र अनुसन्धान पूरा हुँदैन। ठगीको रकम कहाँबाट आयो, कुन–कुन खातामा पुग्यो र अन्ततः कसले निकासा गर्यो भन्ने वित्तीय ट्रेल पहिचान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
यसका लागि साइबर ब्यूरो, बैंक तथा वित्तीय संस्था, भुक्तानी सेवा प्रदायक र नेपाल राष्ट्र बैंकअन्तर्गतका सम्बन्धित निकायबीच सूचना आदानप्रदान र समन्वय बलियो बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
अहिलेको चुनौती घटना भएपछि अनुसन्धान गर्नु मात्र नभई घटना हुनुअघि नै जोखिम पहिचान गर्नु हो। डिजिटल कारोबार बढ्दै जाँदा शंकास्पद कारोबारको तत्काल पहिचान, रकम रोक्का गर्ने क्षमता, डिजिटल प्रमाण सुरक्षित गर्ने व्यवस्था र अपराधीको वित्तीय ट्रेल पछ्याउने प्रणाली प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिन्छ।
यसरी हेर्दा वित्तीय अपराध नियन्त्रणमा साइबर ब्यूरोको रणनीति अनुसन्धानसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग समन्वय, डिजिटल फरेन्सिक, नयाँ ठगीका शैली पहिचान, वित्तीय ट्रेलको निगरानी र जनचेतना विस्तारमा केन्द्रित हुँदै गएको देखिन्छ।
तर यी प्रयासलाई परिणाममुखी बनाउन प्रहरी र बैंकिङ क्षेत्रबीचको समन्वय अझ तीव्र र व्यवस्थित हुनुपर्ने देखिन्छ। डिजिटल माध्यमबाट हुने वित्तीय अपराध नियन्त्रणको वास्तविक सफलता भने ठगी भइसकेपछि अपराधी पक्राउ पर्नुमा मात्र होइन, ठगी हुनुअघि नै जोखिम पहिचान गरी सर्वसाधारणको रकम सुरक्षित राख्न सक्ने प्रणाली निर्माणमा निर्भर हुनेछ।
