बैंकिङ खबर / नेपालको बैंकिङ क्षेत्र देशको आर्थिक विकासको महत्वपूर्ण आधार हो। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले बचत संकलन गर्ने, लगानी प्रवाह गर्ने, रोजगारी सिर्जना गर्ने तथा आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाउने काम गर्छन्। पछिल्लो केही दशकमा नेपालमा बैंकिङ क्षेत्र तीव्र रूपमा विस्तार भएको देखिन्छ। शहरदेखि गाउँसम्म शाखा विस्तार भएका छन्, डिजिटल बैंकिङ सेवाहरू बढेका छन् र वित्तीय पहुँचको दायरा पनि फराकिलो बनेको छ। तर यति धेरै विकास हुँदाहुँदै पनि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले ग्रामीण क्षेत्रमा अपेक्षाअनुसार लगानी विस्तार गर्न सकेको छैन। अझै पनि अधिकांश ग्रामीण नागरिक बैंकिङ सेवाबाट पूर्ण रूपमा लाभान्वित हुन सकेका छैनन्। कृषि, साना उद्यम, स्थानीय उत्पादन तथा ग्रामीण व्यवसायमा बैंकहरूको लगानी न्यून देखिन्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा अझै पनि कृषि र ग्रामीण गतिविधिमा आधारित छ। देशको ठूलो जनसंख्या गाउँमा बसोबास गर्छ। तर बैंकहरूको लगानी संरचना हेर्दा अधिकांश लगानी शहर केन्द्रित देखिन्छ। काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, बिरगञ्जजस्ता शहरी क्षेत्रमा घरजग्गा, व्यापार, आयात तथा उपभोगमुखी क्षेत्रमा लगानी बढी केन्द्रित भएको पाइन्छ। यसको विपरीत ग्रामीण क्षेत्रमा उत्पादनमूलक क्षेत्रमा पर्याप्त लगानी पुग्न सकेको छैन।
ग्रामीण क्षेत्रमा लगानी विस्तार हुन नसक्नुको पहिलो कारण पूर्वाधारको कमजोरी हो। नेपालको धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि सडक, यातायात, बिजुली, सञ्चार तथा इन्टरनेट सेवा प्रभावकारी रूपमा पुगेको छैन। बैंकिङ सेवा सञ्चालन गर्न स्थिर पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ। तर दुर्गम क्षेत्रमा शाखा सञ्चालन गर्दा बैंकहरूको सञ्चालन खर्च धेरै बढ्छ। यातायातको असुविधा, कमजोर नेटवर्क तथा सुरक्षा चुनौतीका कारण बैंकहरू ग्रामीण क्षेत्रमा विस्तार हुन हिच्किचाउँछन्।
दोस्रो ठूलो कारण ग्रामीण अर्थतन्त्रको कमजोर अवस्था हो। गाउँमा आम्दानीका स्रोत सीमित छन्। अधिकांश मानिस कृषि पेशामा निर्भर छन्, तर कृषि अझै व्यवसायिक बन्न सकेको छैन। मौसममा निर्भर खेती प्रणाली, आधुनिक प्रविधिको अभाव तथा बजारको समस्या भएका कारण ग्रामीण क्षेत्रमा लगानीको प्रतिफल सुनिश्चित हुँदैन। बैंकहरूले ऋण दिएपछि त्यसको नियमित भुक्तानी हुने सुनिश्चितता खोज्छन्। तर ग्रामीण क्षेत्रमा आय स्थिर नहुँदा बैंकहरूले लगानीलाई जोखिमपूर्ण मान्ने गरेका छन्। धितोको समस्या पनि अर्को महत्वपूर्ण चुनौती हो। नेपालका धेरै ग्रामीण नागरिकसँग बैंकले स्वीकार गर्ने खालको कानुनी धितो हुँदैन। कतिपयको जग्गा पुर्जा व्यवस्थित हुँदैन, कतिपयसँग सम्पत्ति नै सीमित हुन्छ। बैंकहरूले प्रायः धितोको आधारमा ऋण दिने भएकाले ग्रामीण नागरिक सहज रूपमा ऋण प्राप्त गर्न सक्दैनन्। धितोबिना ऋण प्रवाह गर्ने वातावरण अझै पर्याप्त रूपमा विकसित हुन सकेको छैन।
वित्तीय साक्षरताको कमी पनि ग्रामीण क्षेत्रमा बैंकिङ लगानी विस्तार हुन नसक्नुको मुख्य कारण हो। गाउँका धेरै मानिस अझै पनि बैंकिङ प्रक्रिया, ऋण व्यवस्थापन, ब्याजदर तथा बचत प्रणालीबारे पूर्ण जानकारी राख्दैनन्। कतिपय मानिस बैंकलाई केवल धनी मानिसका लागि बनेको संस्था ठान्छन्। यसले गर्दा बैंक र ग्रामीण समुदायबीच विश्वासको दूरी पनि देखिन्छ। वित्तीय ज्ञानको अभावले बैंकिङ पहुँच विस्तारमा अवरोध सिर्जना गरेको छ। नेपालको बैंकिङ क्षेत्र पछिल्लो समय नाफामुखी बन्दै गएको आलोचना पनि हुने गरेको छ। बैंकहरूले कम जोखिम र छिटो प्रतिफल आउने क्षेत्रमा लगानी गर्न बढी रुचि देखाएका छन्। घरजग्गा, सवारी साधन, आयात व्यापार तथा शहरी व्यवसायमा लगानी गर्दा नाफा छिटो आउँछ। तर कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग तथा ग्रामीण उद्यममा लगानी गर्दा जोखिम बढी हुन्छ र प्रतिफल आउन समय लाग्छ। यही कारण बैंकहरू ग्रामीण क्षेत्रमा भन्दा शहर केन्द्रित लगानीमा आकर्षित भएका छन्।
सरकारी नीतिको प्रभावकारी कार्यान्वयन अभाव पनि अर्को कारण हो। सरकारले कृषि, ग्रामीण उद्यम तथा सहुलियतपूर्ण कर्जाका कार्यक्रम ल्याए पनि ती कार्यक्रम प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन्। कतिपय अवस्थामा वास्तविक किसान वा ग्रामीण उद्यमीभन्दा पहुँच भएका व्यक्तिहरूले लाभ लिने गरेका छन्। यसले वास्तविक ग्रामीण समुदाय बैंकिङ पहुँचबाट अझै टाढा रहन बाध्य भएका छन्। ग्रामीण क्षेत्रमा उत्पादन र बजारबीचको कमजोर सम्बन्ध पनि समस्या हो। किसानले उत्पादन गरे पनि उचित बजार पाउँदैनन्। उत्पादनको मूल्य स्थिर हुँदैन। कृषि उत्पादनको भण्डारण, प्रशोधन तथा बजारीकरणको प्रभावकारी प्रणाली नहुँदा व्यवसाय टिकाउ बन्न सकेको छैन। बैंकहरूले पनि बजार सुनिश्चित नभएका क्षेत्रमा लगानी गर्न चाहँदैनन्।
युवाशक्ति विदेश पलायन हुनु पनि ग्रामीण अर्थतन्त्र कमजोर बन्नुको अर्को कारण हो। गाउँका धेरै युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश गएका छन्। गाउँमा श्रमशक्ति घट्दै गएको छ। उत्पादनशील जनशक्ति कम हुँदा ग्रामीण क्षेत्रमा उद्योग तथा व्यवसाय विस्तार हुन सकेको छैन। यसले बैंकिङ लगानीको सम्भावना पनि कमजोर बनाएको छ। यद्यपि पछिल्लो समय केही सकारात्मक प्रयासहरू पनि भएका छन्। डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ तथा शाखारहित बैंकिङ सेवाले ग्रामीण क्षेत्रमा वित्तीय पहुँच विस्तार गर्न सहयोग पुर्याइरहेका छन्। नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि वित्तीय समावेशीकरणलाई प्राथमिकतामा राख्दै विभिन्न नीति ल्याएको छ। सहुलियतपूर्ण कृषि कर्जा, विपन्न वर्ग कर्जा तथा लघुवित्त कार्यक्रमले केही हदसम्म ग्रामीण क्षेत्रमा पहुँच विस्तार गरेका छन्। तर यी कार्यक्रम अझै पर्याप्त प्रभावकारी बन्न सकेका छैनन्।
अब ग्रामीण क्षेत्रमा बैंकिङ लगानी विस्तार गर्न सरकार, बैंक तथा निजी क्षेत्रबीच समन्वय आवश्यक छ । ग्रामीण पूर्वाधार विकास, कृषि आधुनिकीकरण, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण तथा वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धिमा विशेष जोड दिनुपर्छ। बैंकहरूले केवल नाफा मात्र होइन, सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि प्राथमिकतामा राख्न आवश्यक छ। ग्रामीण उद्यमशीलता विकास, साना व्यवसाय प्रवर्द्धन तथा सीपमूलक कार्यक्रमसँग बैंकिङ लगानीलाई जोड्न सकिएमा ग्रामीण अर्थतन्त्र सशक्त बन्न सक्छ। नेपालको वास्तविक आर्थिक विकास तब मात्र सम्भव हुन्छ, जब ग्रामीण क्षेत्र आर्थिक रूपमा सबल बन्छ। बैंकिङ क्षेत्रले गाउँलाई केवल जोखिमको क्षेत्र नभई सम्भावनाको क्षेत्रका रूपमा हेर्न आवश्यक छ। यदि ग्रामीण क्षेत्रमा उत्पादन, रोजगारी र उद्यमशीलता विस्तार गर्न सकियो भने त्यसले देशको समग्र अर्थतन्त्रलाई नै बलियो बनाउनेछ। नेपालको बैंकिङ क्षेत्रले अब शहर केन्द्रित सोचबाट बाहिर निस्केर गाउँ केन्द्रित लगानी नीति अपनाउनुपर्ने समय आएको छ।
