बैंकिङ खबर / अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ प्रणालीमा सीमापार भुक्तानीलाई अझ छिटो, चौबीसै घण्टा सञ्चालनयोग्य र बढी प्रभावकारी बनाउने दिशामा महत्वपूर्ण प्रविधिगत परिवर्तन सुरु भएको छ। विश्वभर बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई जोड्ने प्रमुख वित्तीय सन्देश प्रणाली SWIFT ले आफ्नै blockchain-based ledger प्रयोगमा ल्याएपछि अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानीको परम्परागत ढाँचामा नयाँ सम्भावना देखिएको हो ।
SWIFT ले जुलाई २०२६ मा आफ्नो blockchain-based ledger प्रारम्भिक प्रयोगका लागि तयार भएको घोषणा गरेको थियो। यसअन्तर्गत विभिन्न महादेशका १७ बैंकले tokenised deposits प्रयोग गरी २४ घण्टा, सातै दिन सञ्चालन हुने सीमापार भुक्तानीको परीक्षण गर्ने तयारी गरेका छन्। यो पहलले SWIFT लाई विस्थापित गर्नेभन्दा पनि उसकै विश्वव्यापी बैंकिङ पूर्वाधारलाई blockchain प्रविधिसँग जोडेर अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानीलाई नयाँ चरणमा लैजाने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ।
SWIFT को blockchain ledger भनेको के हो ?
सामान्य अर्थमा blockchain भनेको कारोबारको अभिलेखलाई डिजिटल ledger मा सुरक्षित, क्रमबद्ध र प्रमाणित गर्ने प्रविधि हो। SWIFT ले भने सार्वजनिक cryptocurrency नेटवर्कको शैलीमा नयाँ मुद्रा सिर्जना गर्नेभन्दा बैंकहरूले जारी गर्ने tokenised deposits लाई आपसमा जोड्ने साझा infrastructure विकास गरिरहेको छ। SWIFT का अनुसार नयाँ ledger ले वित्तीय संस्थाबीच हुने कारोबारको सुरक्षित real-time record राख्न, कारोबारलाई validate गर्न तथा आवश्यक नियमहरू smart contracts मार्फत लागू गर्न सक्नेछ। यसको पहिलो प्रयोग २४/७ cross-border payment मा केन्द्रित छ। यसको अर्थ ग्राहकले विदेशमा पैसा पठाउँदा बैंकिङ प्रणालीको परम्परागत कार्यालय समय, weekend वा सार्वजनिक बिदाका कारण हुने केही अवरोध घटाउन सकिने सम्भावना हो।
१७ ठूला बैंक परीक्षणमा
SWIFT को प्रारम्भिक blockchain ledger परीक्षणमा ANZ, BNP Paribas, BNY, Citi, DBS, First Abu Dhabi Bank, FirstRand Bank, HSBC, Itaú Unibanco, Lloyds Bank, Mashreq, MUFG Bank, OCBC, Standard Chartered, UBS, UOB र Wells Fargo सहभागी छन्। यी बैंकहरूले tokenised deposits प्रयोग गरी वास्तविक कारोबारतर्फ अघि बढ्ने परीक्षण गरिरहेका छन्। SWIFT का अनुसार यो प्रणालीले बैंकहरूलाई ग्राहकको रकमलाई राति वा weekend मा पनि सार्न सक्ने क्षमता दिने लक्ष्य राखेको छ, जबकि अन्तिम settlement भने विद्यमान प्रणालीमार्फत पूरा गर्न सकिन्छ।
प्रयोगशालाबाट वास्तविक कारोबारतर्फ
यो परियोजना अहिले केवल अवधारणा वा प्रयोगशालामा सीमित छैन। अगस्टमा Standard Chartered र HSBC ले SWIFT को blockchain-based ledger मार्फत पहिलो live interbank tokenised deposit transaction पूरा गरेका थिए। उक्त कारोबारले regulated bank deposits लाई SWIFT को डिजिटल ledger मार्फत सीमापार स्थानान्तरण गर्न सकिने सम्भावना देखाएको थियो। त्यसपछि UOB र HSBC ले पनि Hong Kong dollar मा live cross-border transactions पूरा गरेका थिए। UOB SWIFT को ledger प्रयोग गरी live transaction गर्ने पहिलो Singapore-headquartered bank बनेको थियो।
त्यसैगरी Citi ले First Abu Dhabi Bank र OCBC सँग अमेरिकी डलरमा live transactions सञ्चालन गरिसकेको जनाएको छ। Citi का अनुसार यी परीक्षणहरूले परम्परागत cut-off time र weekend closure बाट सीमापार भुक्तानीलाई अलग गर्दै २४/७ payment तथा settlement क्षमताको सम्भावना देखाएका छन्। अक्टोबरको सुरुवातमा Mashreq र Citi ले पनि SWIFT को blockchain ledger प्रयोग गरी tokenised deposits मार्फत live cross-border transaction पूरा गरेका छन्। यसले परियोजना परीक्षणको चरणबाट वास्तविक बैंकिङ प्रयोगतर्फ थप अघि बढिरहेको संकेत गरेको छ।
Tokenised deposit भनेको के हो ?
Tokenised deposit लाई cryptocurrency सँग एउटै रूपमा बुझ्नु उचित हुँदैन। यो मूलतः बैंकमा रहेको परम्परागत deposit को blockchain-based digital representation हो, जसलाई बैंक तथा नियमन गरिएको वित्तीय प्रणालीभित्र कारोबारका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसको प्रमुख उद्देश्य पैसा नै नयाँ रूपमा सिर्जना गर्नु नभई बैंकिङ प्रणालीमा रहेको मूल्यलाई programmable र digital infrastructure मार्फत छिटो स्थानान्तरण गर्न सक्ने बनाउनु हो। यस मोडलमा बैंकले आफ्नो ग्राहकको deposit लाई tokenised स्वरूपमा प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ र साझा ledger मार्फत अर्को सहभागी बैंकसँग कारोबार गर्न सक्छ। SWIFT ले यस्तो संरचनालाई विद्यमान बैंकिङ प्रणाली, compliance र risk-control सँग जोडेर अघि बढाइरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानीमा के परिवर्तन आउन सक्छ ?
हालको cross-border payment प्रणालीमा एउटा कारोबार पूरा हुन विभिन्न बैंक, correspondent banking network, compliance process, time zone र settlement प्रणालीबीच समन्वय आवश्यक पर्न सक्छ। यही कारण अन्तर्राष्ट्रिय कारोबारमा समय, लागत र liquidity management चुनौतीपूर्ण बन्न सक्छ।
Bank for International Settlements (BIS) ले पनि cross-border payment मा correspondent banking को sequential process, सीमित operating hours र multiple hand-offs ले complexity तथा cost बढाउने उल्लेख गरेको छ। Tokenisation ले instruction, compliance र settlement प्रक्रियालाई बढी coordinated workflow मा ल्याउन सक्ने BIS को विश्लेषण छ।
यसले भविष्यमा:
– २४/७ cross-border payment सम्भव बनाउन,
– रकम प्राप्त हुने समय घटाउन,
– बैंकको liquidity management सुधार गर्न,
– कारोबारको transparency बढाउन,
– reconciliation र manual processing घटाउन,
– तथा विभिन्न payment network बीच interoperability बढाउन
सहयोग गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
Blockchain आएपछि SWIFT सकिन्छ ?
अहिले नै SWIFT को स्थान blockchain ले लिन्छ भन्नु गलत हुन्छ। बरु अहिलेको विकासलाई SWIFT ले आफ्नो विद्यमान विश्वव्यापी बैंकिङ नेटवर्कसँग blockchain technology जोडिरहेको रूपमा बुझ्नुपर्छ। SWIFT को उद्देश्य नै existing payment infrastructure र नयाँ digital asset infrastructure बीच interoperability विकास गर्नु हो। SWIFT ले २०२६ मा ४० भन्दा बढी वित्तीय संस्थासँग ledger विकास गरेको जनाएको छ। नयाँ प्रणालीलाई विद्यमान र emerging payment systems सँग interoperable बनाउने लक्ष्य राखिएको छ। अर्थात्, भविष्यको अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङमा traditional banking र blockchain-based infrastructure प्रतिस्पर्धीभन्दा बढी एक-अर्कासँग जोडिने सम्भावना देखिएको छ।
BIS पनि tokenisation को पक्षमा
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङमा blockchain तथा tokenisation को प्रयोग बढ्नुको अर्को महत्वपूर्ण संकेत BIS को पछिल्लो काम हो। BIS को Project Agorá ले tokenised commercial bank deposits र tokenised central bank reserves प्रयोग गरेर wholesale cross-border payment को prototype परीक्षण गरेको छ। परियोजनाले विभिन्न मुद्राबीच ‘atomic settlement’ अर्थात् कारोबार सफल भएमा मात्र सबै पक्षको settlement पूरा हुने र असफल भएमा कारोबार पूरा नहुने मोडल सम्भव भएको देखाएको छ। BIS ले भने tokenisation लाई विद्यमान दुई-तहको monetary system भित्र सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्न सकिने सम्भावनामा जोड दिएको छ। यसको अर्थ केन्द्रीय बैंकले monetary anchor को भूमिका कायम राख्ने र commercial bank ले ग्राहकलाई banking service दिने संरचनाभित्र नयाँ digital technology समावेश गर्न सकिने हो।
चुनौती पनि उत्तिकै छन्
Blockchain-based cross-border payment ले अवसर सिर्जना गरे पनि यसलाई विश्वव्यापी रूपमा लागू गर्न regulatory, legal, cybersecurity, privacy र interoperability सम्बन्धी चुनौती छन्। विभिन्न देशका बैंकिङ नियम, digital asset सम्बन्धी कानुन, data privacy व्यवस्था र settlement framework फरक भएकाले एउटै ledger मा सबै प्रणालीलाई जोड्न सजिलो हुँदैन। BIS ले permissioned तथा permissionless blockchain network बीच interoperability अझै चुनौतीपूर्ण रहेको औंल्याएको छ। त्यसैले blockchain प्रयोग बढ्दैमा अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ तत्कालै पूर्ण रूपमा decentralized हुने अवस्था देखिँदैन। बरु नियमन गरिएको बैंकिङ प्रणालीभित्र blockchain को प्रयोग विस्तार हुने सम्भावना बढी देखिएको छ।
नेपालका बैंकका लागि पनि महत्वपूर्ण संकेत
अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ पूर्वाधारमा भइरहेको यो परिवर्तन नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाका लागि पनि दीर्घकालीन रूपमा महत्वपूर्ण हुन सक्छ। नेपालको अर्थतन्त्रमा remittance, import-export, international trade तथा विदेशमा अध्ययन र रोजगारीका कारण cross-border payment को भूमिका ठूलो छ। विश्व बैंकिङ प्रणालीमा payment settlement थप real-time, transparent र interoperable हुँदै गएमा भविष्यमा नेपाली बैंकहरूले पनि नयाँ international payment infrastructure सँग जोडिनुपर्ने आवश्यकता बढ्न सक्छ।
तर नेपालमा यसको प्रयोगका लागि नेपाल राष्ट्र बैंकको नियामकीय व्यवस्था, foreign exchange regulation, AML/CFT compliance, cybersecurity तथा अन्तर्राष्ट्रिय payment network सँगको interoperability महत्वपूर्ण हुनेछन्।
अबको बैंकिङ कता ?
SWIFT को blockchain ledger, tokenised deposits र BIS को Project Agorá जस्ता पहलले एउटा स्पष्ट संकेत दिएका छन्—अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङ केवल डिजिटल हुँदै गएको छैन, यसको आधारभूत payment infrastructure नै परिवर्तन हुने चरणमा प्रवेश गर्दैछ। तर यो परिवर्तन cryptocurrency लाई परम्परागत बैंकिङको विकल्प बनाउने दिशामा मात्र केन्द्रित छैन। बरु regulated banks, central banks, existing payment networks र blockchain technology लाई एउटै financial ecosystem मा जोडेर छिटो, २४/७ र बढी interoperable cross-border payment system निर्माण गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
त्यसैले अहिलेको प्रश्न ‘SWIFT कि blockchain?’ भन्दा पनि भविष्यमा ‘SWIFT र blockchain कसरी सँगै काम गर्छन्?’ भन्ने बनेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय बैंकिङमा भइरहेको पछिल्लो विकास हेर्दा यसको उत्तर खोज्ने प्रक्रिया सुरु भइसकेको देखिन्छ ।
