बैंकिङ खबर / बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीच छोटो अवधिका लागि हुने रकमको आदान–प्रदान अर्थात् अन्तरबैंक कारोबारमा उल्लेख्य गिरावट आएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीचको कुल अन्तरबैंक कारोबार अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा करिब ३३ प्रतिशतले घटेको हो ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वाणिज्य बैंकहरूबीच मात्रै १ खर्ब ४ अर्ब ८६ करोड रुपैयाँ बराबरको अन्तरबैंक कारोबार भएको छ । यस्तै, वाणिज्य बैंकबाहेकका अन्य वित्तीय संस्थाबीच १४ अर्ब ८५ करोड रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ । यससँगै समीक्षा अवधिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाबीचको कुल अन्तरबैंक कारोबार १ खर्ब १५ अर्ब ३७ करोड रुपैयाँमा सीमित भएको छ।
यसअघि आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा वाणिज्य बैंकहरूबीच १ खर्ब ५७ अर्ब १८ करोड ६० लाख रुपैयाँ तथा अन्य वित्तीय संस्थाबीच १५ अर्ब १७ करोड ३० लाख रुपैयाँ बराबरको अन्तरबैंक कारोबार भएको थियो। सो वर्ष कुल अन्तरबैंक कारोबार १ खर्ब ७२ अर्ब ३५ करोड ९० लाख रुपैयाँ पुगेको थियो । यस आधारमा एक वर्षमा कुल अन्तरबैंक कारोबार ५६ अर्ब ९८ करोड ९० लाख रुपैयाँले घटेको देखिन्छ ।
बैंकहरूबीच रकमको आवश्यकता घट्यो ?
अन्तरबैंक कारोबारमा आएको गिरावटलाई बैंकिङ प्रणालीमा छोटो अवधिको कोषको आपसी आवश्यकता घटेको संकेतका रूपमा हेर्न सकिन्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले दैनिक तरलता व्यवस्थापनका लागि एक–अर्काबाट अल्पकालीन रकम लिने–दिने गर्छन् ।
बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता उपलब्ध हुँदा बैंकहरूले तत्कालको रकम व्यवस्थापनका लागि अन्तरबैंक बजारमा निर्भर हुनुपर्ने आवश्यकता कम हुन सक्छ। यस अर्थमा अन्तरबैंक कारोबार घट्नु प्रणालीमा तरलता व्यवस्थापन सहज भएको संकेत पनि हुन सक्छ।
तर यसको अर्को पाटो कर्जा माग र आर्थिक गतिविधिसँग जोडिन्छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निक्षेप बढ्दै जाने तर त्यसअनुसार कर्जाको माग नबढ्ने अवस्था रहेमा बैंकिङ प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम उपलब्ध रहन सक्छ । यस्तो अवस्थामा बैंकहरूबीच अल्पकालीन रकमको आदान–प्रदान आवश्यकतासमेत घट्न सक्छ ।
कर्जा माग कमजोर भएको संकेत हो ?
अन्तरबैंक कारोबार घटेको तथ्यांकलाई मात्रै आधार बनाएर कर्जा माग कमजोर भएको निष्कर्ष निकाल्न भने मिल्दैन। तर निक्षेप वृद्धि, कर्जा विस्तार, तरलता अवस्था र आर्थिक गतिविधिका अन्य सूचकसँग जोडेर हेर्दा यसले वित्तीय गतिविधिमा अपेक्षित गति नआएको संकेत दिन सक्छ।
बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त रकम रहे पनि व्यवसायी तथा निजी क्षेत्रले नयाँ लगानी विस्तार नगर्ने, उद्योग–व्यवसायको गतिविधि सुस्त रहने वा उपभोक्ताको खर्च क्षमता कमजोर हुने अवस्था आएमा बैंकमा रहेको रकम उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रवाह हुन सक्दैन। यसले अर्थतन्त्रमा पैसाको अभावभन्दा पनि पैसाको माग र लगानीको अवसरको समस्या रहेको अवस्थातर्फ संकेत गर्न सक्छ।
अन्तरबैंक कारोबार घट्नु सकारात्मक कि चुनौती ?
अन्तरबैंक कारोबार घट्नु आफैंमा नकारात्मक सूचक भने होइन। बैंकहरूसँग पर्याप्त आफ्नै स्रोत हुनु, तरलता व्यवस्थापन सहज हुनु र अल्पकालीन रकमका लागि अन्य बैंकमा निर्भरता कम हुनु बैंकिङ प्रणालीको स्थायित्वका लागि सकारात्मक पक्ष हुन सक्छ। तर यसको पछाडि कर्जा मागमा आएको सुस्ती र आर्थिक गतिविधिमा कमी मुख्य कारण रहेको हो भने त्यसलाई अर्थतन्त्रका लागि सकारात्मक संकेत मान्न सकिँदैन ।
विशेषगरी बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता हुँदाहुँदै पनि कर्जा विस्तार कमजोर रहनुले वित्तीय स्रोत र वास्तविक अर्थतन्त्रबीचको दूरी देखाउन सक्छ। बैंकमा पैसा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, उक्त रकम उद्योग, व्यवसाय, कृषि, पर्यटन, पूर्वाधारलगायत उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रवाह भएर आर्थिक गतिविधि बढ्न आवश्यक हुन्छ।
मौद्रिक नीतिले पनि पार्छ प्रभाव
अन्तरबैंक कारोबारमा ब्याजदर, तरलता अवस्था र नेपाल राष्ट्र बैंकको मौद्रिक नीतिको समेत प्रभाव पर्छ। बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलता हुँदा अन्तरबैंक ब्याजदर तथा बैंकहरूको अल्पकालीन कोष व्यवस्थापनको व्यवहार परिवर्तन हुन सक्छ। त्यस्तै, बैंकहरूसँग आफ्नै तरलता पर्याप्त रहेको अवस्थामा अन्तरबैंक बजारबाट रकम लिनुपर्ने आवश्यकता घट्न सक्छ। त्यसैले अन्तरबैंक कारोबारको घट्दो तथ्यांकलाई मात्रै हेरेर बैंकिङ प्रणालीको अवस्था मूल्यांकन गर्नु उपयुक्त हुँदैन। यसका लागि निक्षेप वृद्धि, कर्जा विस्तार, कर्जा–निक्षेप अनुपात, अन्तरबैंक ब्याजदर, तरलता अवस्था र आर्थिक वृद्धिदर जस्ता सूचकलाई समेत सँगसँगै विश्लेषण गर्न आवश्यक हुन्छ।
अबको मुख्य प्रश्न : पैसा छैन कि कर्जाको माग छैन ?
अन्तरबैंक कारोबारमा आएको गिरावटले नेपालको बैंकिङ प्रणालीसमक्ष एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—बैंकिङ प्रणालीमा रकमको अभाव हो वा लगानी र कर्जाको मागको अभाव ?
यदि अन्तरबैंक कारोबार घट्नु बैंकहरूमा पर्याप्त तरलता उपलब्ध भएकै कारण हो भने यो सामान्य वित्तीय व्यवस्थापनको परिणाम हुन सक्छ। तर बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग पर्याप्त स्रोत हुँदाहुँदै पनि कर्जा माग कमजोर भएकाले कारोबार घटेको हो भने यसको सम्बन्ध निजी क्षेत्रको लगानी, व्यवसायिक गतिविधि र समग्र अर्थतन्त्रको सुस्ततासँग जोडिन सक्छ।
आगामी दिनमा बैंकिङ प्रणालीमा रहेको तरलता उत्पादनशील क्षेत्रमा कति प्रवाह हुन्छ, निजी क्षेत्रको लगानीको मनोबल कति बढ्छ र कर्जा मागले कस्तो गति लिन्छ भन्ने कुराले अन्तरबैंक कारोबारमा आएको ३३ प्रतिशत गिरावटको वास्तविक अर्थ थप स्पष्ट पार्नेछ।
