बैंकिङ खबर/ नेपालको अर्थतन्त्रमा गति ल्याउने उपायको खोजी अहिले सबैको प्राथमिकता बनिसकेको छ । बैंकिङ प्रणाली र वित्तीय संस्थाहरूले अहिलेको विकास ढाँचामा ठूलो भूमिका खेले पनि ग्रामीण क्षेत्र, साना व्यवसाय र मध्यम वर्गसम्म आर्थिक पहुँच पुर्याउन भने चुनौती अझै कायम छ । यस्तो अवस्थामा लघुवित्त संस्था अर्थतन्त्रलाई छिटो चलायमान बनाउने माध्यमको रूपमा देखिन थालेको छ ।
लघुवित्तको अवधारणा र उद्देश्य
लघुवित्त भनेको आर्थिक रूपमा कमजोर वर्ग, साना व्यवसायी र ग्रामीण क्षेत्रका जनतालाई सानो कर्जा, बचत, बीमा र अन्य वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउने प्रणाली हो। परम्परागत बैंकिङ प्रणालीमा पहुँच नभएका व्यक्तिहरूलाई वित्तीय पहुँच दिलाउने मुख्य माध्यम नै लघुवित्त संस्थाहरू हुन् ।
नेपालमा लघुवित्तको विकास खासगरी २०५० दशकबाट सुरु भएको हो। सुरुमा ग्रामीण क्षेत्रमा कृषक र साना व्यवसायीलाई लक्षित गरेर सञ्चालन गरिएको लघुवित्त आज सिमित बजारबाट व्यापक वित्तीय नेटवर्कमा परिवर्तन भइसकेको छ।
लघुवित्तको उद्देश्य सरल छ । साना पैसाको पहुँच विस्तार गरेर आर्थिक उत्पादन बढाउने, रोजगार सिर्जना गर्ने र दीर्घकालीन सामाजिक–आर्थिक समावेशिता प्रवर्धन गर्न यसले भूमिका खेल्दै आएको छ ।
अर्थतन्त्रमा लघुवित्तको योगदान
नेपालको अर्थतन्त्र कृषि र साना उद्योगमा आधारित छ। अधिकांश ग्रामीण परिवारले परम्परागत कृषिमा निर्भर रहँदै आएका छन्। यसले गर्दा नगद प्रवाह सीमित रहन्छ र ग्रामीण क्षेत्रमा बजार विस्तारमा समस्या आउँछ।
लघुवित्तले ग्रामीण जनतालाई सानो कर्जा उपलब्ध गराउँदा उनीहरूले कृषि उपकरण, बीउबिजन, पशुपालन, साना उद्योग र गृह व्यवसायमा लगानी गर्न सक्छन्। यसले तत्काल उत्पादन वृद्धि ल्याउँछ र नगद प्रवाहमा गति थप्छ।
साथै, लघुवित्तले महिला सशक्तिकरणमा पनि योगदान पुर्याउँछ। महिलालाई लक्षित गर्दै संचालित लघुवित्त योजनाले उनीहरूलाई साना व्यवसाय सञ्चालन र पारिवारिक आय बढाउन सहयोग पुर्याउँछ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव न केवल घरपरिवारमा देखिन्छ, तर सम्पूर्ण स्थानीय बजारमा आर्थिक गतिविधि बढाउँछ।
साना व्यवसाय र रोजगारी सिर्जना
नेपालमा बेरोजगारी र साना व्यवसायको अभाव आर्थिक विकासको मुख्य चुनौती हो। लघुवित्तमार्फत प्रदान गरिएको साना कर्जाले युवाहरूलाई व्यवसाय सुरु गर्ने अवसर दिन्छ। यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ र परम्परागत कृषि बाहेक नयाँ आयका स्रोत सिर्जना गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका बाहिरका ग्रामीण क्षेत्रका युवाहरूले लघुवित्तमार्फत साना उद्योग, कृषि व्यवसाय, हात–मुद्रा उत्पादन र सेवा क्षेत्रमा लगानी गर्न थालेका छन्। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्रमा सक्रियता ल्याउँछ र शहरी–ग्रामीण आर्थिक असन्तुलन कम गर्न मद्दत गर्छ।
लघुवित्त प्रणाली र नगद प्रवाह
अर्थतन्त्रमा नगद प्रवाह बढ्नुको अर्थ छ – व्यापार, उत्पादन, सेवा र रोजगारीमा गति आउनु। बैंकिङ प्रणालीमा सानो व्यवसायी र ग्रामीण क्षेत्रमा नगद प्रवाह सीमित रहँदा आर्थिक गति सुस्त रहन्छ।
लघुवित्तले यो समस्या हल गर्न सक्छ। साना कर्जा र बचत योजनाले गाउँ–सहरमा नगद प्रवाह बढाउँछ, जसले बजारमा वस्तु र सेवाको माग वृद्धि गर्छ। यसले उत्पादनकर्तालाई आफ्नो उत्पादन बृद्धि गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
लघुवित्त र वित्तीय समावेशिता
नेपालमा अझै धेरै मानिस बैंकिङ प्रणालीको पहुँचमा छैनन्। यसले वित्तीय समावेशितामा ठूलो बाधा पु¥याउँछ। लघुवित्तले ग्रामीण क्षेत्र, गरीब वर्ग र अल्पसंख्यक समुदायलाई वित्तीय पहुँच पु¥याएर आर्थिक समावेशिता बढाउँछ। जब आर्थिक गतिविधि सबै तहका नागरिकमा फैलिन्छ, अर्थतन्त्रमा समान वितरण र स्थायित्व आउँछ। यसले दीर्घकालीन आर्थिक विकासका लागि मजबूत आधार तयार पार्छ।
सरकार र नीतिगत सहयोग
नेपाल सरकारले लघुवित्त क्षेत्रलाई प्रवद्र्धन गर्न विभिन्न नीति ल्याएको छ। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा महिला सशक्तिकरण र साना व्यवसायलाई लक्षित गर्दै सस्तो ब्याजदरमा कर्जा प्रवाह गर्ने नीति लागू गरिएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले पनि लघुवित्त संस्थाहरूको सञ्चालन नियम, ब्याज दर र जोखिम व्यवस्थापनलाई समुचित बनाएको छ। यसले लघुवित्त प्रणालीलाई विश्वासिलो र दीर्घकालीन बनाउँछ।
यद्यपि लघुवित्त प्रणालीले अर्थतन्त्रमा गति ल्याउन सक्दो सम्भावना राख्छ, केही चुनौतीहरू अझै छन्ः
-सञ्चालन र व्यवस्थापन क्षमताः केही लघुवित्त संस्थाहरूमा दक्ष जनशक्ति र व्यवस्थापनको कमी।
-रोजगारी सिर्जना मात्र होइन, वित्तीय साक्षरता पनि आवश्यकः कर्जा लिने व्यक्तिहरूले वित्तीय व्यवस्थापनमा दक्ष हुनुपर्छ।
-जोखिम व्यवस्थापनः ऋणको फिर्ती सुनिश्चित गर्न जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली आवश्यक छ।
यी चुनौतीलाई सम्बोधन गरेमा लघुवित्त प्रणाली नेपालको स्थानीय–आर्थिक विकासको प्रमुख आधार बन्न सक्छ।
नेपालको अर्थतन्त्रलाई छिटो चलायमान बनाउन सानो–मध्यम स्तरको वित्तीय पहुँच आवश्यक छ। लघुवित्त प्रणालीले यही भूमिका निभाउन सक्छ।
ग्रामीण अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने, महिला सशक्तिकरणको प्रवर्धन गर्ने, साना व्यवसाय र रोजगारी सिर्जना गर्ने, नगद प्रवाहलाई सक्रिय बनाउने र वित्तीय समावेशिता सुनिश्चित गर्ने क्षमता लघुवित्तमा छ।
सरकार, वित्तीय निकाय र स्थानीय समुदायको सहकार्यमा लघुवित्त प्रणालीको विस्तार र सुदृढीकरणले नेपालको अर्थतन्त्रलाई द्रुत गतिमा अघि बढाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउनेछ।
नेपालमा स्थानीय आर्थिक विकास, ग्रामीण उद्योग, महिला सशक्तिकरण र रोजगारीका लागि लघुवित्त प्रणालीको भूमिका अझ प्रभावकारी बन्ने अपेक्षा गरिएको छ।
