बैंकिङ खबर / आजको पुस्ताका लागि एक पैसा, पाँच पैसा, १० पैसा वा २५ पैसाका सिक्का सामान्य कारोबारमा बिरलै देखिने पुराना मुद्रा हुन् । तर नेपाली अर्थतन्त्रको एउटा समय यस्तो पनि थियो, जतिबेला यिनै साना सिक्का दैनिक किनबेच, खुद्रा रकमको हिसाब र नगद भुक्तानीका अभिन्न माध्यम थिए । खल्तीमा सिक्का बोकेर बजार जाने, सामान किनेपछि बाँकी पैसा गन्ने र सानो रकमको हिसाबसमेत मिलाउने त्यो समय अहिले सम्झनामा सीमित हुँदै गएको छ ।
एक पैसादेखि एक रुपैयाँसम्मका सिक्काको कथा केवल पुरानो मुद्राको इतिहास होइन । यो नेपालको आर्थिक विकास, पैसाको खरिद क्षमतामा आएको परिवर्तन र नगद कारोबारको स्वरूप बदलिएको यात्रासँग पनि जोडिएको छ । कुनै समय कारोबारमा उपयोगी रहेका साना पैसाका सिक्का आज दैनिक जीवनबाट लगभग हराएजस्तै देखिनुका पछाडि वस्तु तथा सेवाको मूल्यमा भएको वृद्धि, कारोबारको बदलिँदो स्वरूप र भुक्तानी प्रविधिको विस्तारजस्ता कारण छन् ।
नेपाल राष्ट्र बैंकको Notes and Coins of Nepal नामक ऐतिहासिक प्रकाशनले नेपाली मुद्रा निष्कासनको विकासक्रमलाई अभिलेख गरेको छ । उक्त प्रकाशनअनुसार नेपालमा एक, पाँच, १०, २५ र ५० पैसाका साथै एक रुपैयाँका सिक्का निष्कासन गरिएका थिए । यी सिक्काले नेपालको मौद्रिक इतिहासमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन् ।
पैसाको सानो एकाइ, कारोबारको ठूलो महत्त्व
आज एक रुपैयाँलाई सामान्यतः सानो रकमका रूपमा लिइन्छ । तर पैसाको व्यावहारिक महत्त्व त्यसको अंकित मूल्यमा मात्र निर्भर हुँदैन । त्यसले कति वस्तु तथा सेवा खरिद गर्न सक्छ भन्ने कुरा तत्कालीन मूल्यस्तर र आर्थिक अवस्थाले निर्धारण गर्छ ।
नेपालको मौद्रिक व्यवस्थामा एक रुपैयाँलाई १०० पैसामा विभाजन गरिएको छ । यो व्यवस्थाले वस्तु तथा सेवाको मूल्य सानो एकाइमा व्यक्त गर्न र कारोबारको हिसाब मिलाउन आधार प्रदान गर्छ । पहिले एक पैसा, पाँच पैसा, १० पैसा, २५ पैसा र ५० पैसाका सिक्का साना रकमका कारोबारमा प्रयोग हुन्थे । एक रुपैयाँको सिक्का त्यसैको तुलनामा ठूलो मूल्यको एकाइ थियो ।
त्यतिबेलाको बजारमा सामानको मूल्य, कारोबारको परिमाण र उपभोक्ताको खर्च गर्ने शैली आजभन्दा फरक थियो । खुद्रा कारोबारमा साना सिक्काको उपयोगिता भएकाले व्यापारीले नगद बाकसमा विभिन्न दरका सिक्का राख्थे । ग्राहकले सामान किनेपछि सही रकम तिर्न वा बाँकी रकम फिर्ता लिन ती सिक्का आवश्यक पर्थे ।
नगद कारोबारमा सानो रकमको पनि हिसाब मिलाउनुपर्ने भएकाले सिक्काको उपलब्धता बजार व्यवस्थाको महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो । अहिले केही रुपैयाँको भुक्तानीसमेत मोबाइलबाट गर्न सकिने भए पनि त्यसबेला प्रत्येक कारोबारमा भौतिक मुद्रा नै प्रयोग गर्नुपर्थ्यो ।
तामाका सिक्कादेखि आल्मुनियमका मुद्रासम्म
नेपालको पुरानो सिक्का इतिहासमा धातु र बनावटको विविधता देखिन्छ । कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित नेपाली मुद्रा इतिहाससम्बन्धी सामग्रीअनुसार सन् १९४० को दशकको सुरुवातसम्म एक, दुई, पाँच र १० पैसाका तामाका सिक्का प्रचलनमा थिए । त्यतिबेला उच्च मूल्यका केही सिक्कामा चाँदी पनि प्रयोग हुन्थ्यो । समयक्रममा सिक्काको उत्पादन प्रविधि, धातु र डिजाइनमा परिवर्तन हुँदै गयो । आधुनिक समयमा जारी भएका साना दरका केही सिक्कामा आल्मुनियम प्रयोग गरिएको नेपाल राष्ट्र बैंकको अभिलेखमा उल्लेख छ । धातुको छनोट, सिक्काको तौल, आकार र उत्पादन लागतले मुद्रा निर्माणको प्रक्रियामा महत्त्व राख्छन् ।
सिक्का केवल भुक्तानीको माध्यम मात्र होइनन् । तिनमा अंकित मूल्य, अक्षर, राष्ट्रिय प्रतीक र जारी भएको वर्षले तत्कालीन इतिहासबारे जानकारी दिन्छन् । विभिन्न कालखण्डमा जारी भएका सिक्काको अध्ययनबाट मुद्राको डिजाइन, उत्पादन र व्यवस्थापनमा आएको परिवर्तन बुझ्न सकिन्छ । पुराना सिक्कामा देखिने धातु र डिजाइनको भिन्नता नेपाली मुद्राको विकासक्रमको अभिलेख हो । त्यसैले अहिले नियमित कारोबारमा प्रयोग नहुने सिक्कासमेत ऐतिहासिक र संकलनका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् ।
सिक्का निष्कासनमा नेपाल राष्ट्र बैंकको भूमिका
नेपालमा आधुनिक मौद्रिक व्यवस्थाको विकाससँगै मुद्रा निष्कासन र व्यवस्थापनका लागि संस्थागत संरचना पनि विकसित भएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंक सन् १९५६ अप्रिल २६ मा स्थापना भएको हो । केन्द्रीय बैंक स्थापना हुनुअघि नेपाली मुद्रा निष्कासनको जिम्मेवारी सरकारअन्तर्गतका निकायले सम्हाल्थे । नेपाल राष्ट्र बैंकको ऐतिहासिक प्रकाशनअनुसार कागजी नोट निष्कासनको जिम्मेवारी सन् १९६० मा केन्द्रीय बैंकलाई हस्तान्तरण गरिएको थियो । सिक्का उत्पादन तथा निष्कासनसम्बन्धी जिम्मेवारी भने टक्सार विभागमार्फत सञ्चालन हुँदै आएकोमा सन् १९८३ मा नेपाल राष्ट्र बैंकमा हस्तान्तरण गरिएको थियो ।
केन्द्रीय बैंकको मुद्रा व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारीमा आवश्यक परिमाणमा मुद्रा उपलब्ध गराउने, चलनचल्तीमा रहेको मुद्राको अभिलेख राख्ने र भुक्तानी प्रणालीलाई सहज बनाउन सहयोग गर्ने विषय समावेश छन् । सिक्काको दर, आकार, धातु र अन्य विशेषता निर्धारण गर्नु पनि मुद्रा व्यवस्थापनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । मुद्रा निष्कासनमा संस्थागत व्यवस्था विकास हुँदै जाँदा नेपाली रुपैयाँको व्यवस्थापन थप व्यवस्थित बन्यो । आज पनि नेपाल राष्ट्र बैंकले अर्थतन्त्रमा आवश्यक पर्ने बैंकनोट तथा सिक्काको आपूर्ति र व्यवस्थापनसम्बन्धी जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आएको छ ।
किन हराउँदै गए साना पैसाका सिक्का ?
एक पैसादेखि ५० पैसासम्मका सिक्का दैनिक कारोबारमा कम देखिनुको प्रमुख आर्थिक पक्ष पैसाको खरिद क्षमतामा आएको परिवर्तन हो । समयसँगै वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढ्दा साना अंकित मूल्यका सिक्काले खरिद गर्न सकिने वस्तुको मात्रा घट्दै जान्छ । उदाहरणका लागि, विगतमा थोरै पैसामा किन्न सकिने वस्तुका लागि अहिले धेरै रुपैयाँ आवश्यक पर्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा एक पैसा वा पाँच पैसाको सिक्काले दैनिक कारोबारमा व्यावहारिक उपयोगिता गुमाउँदै जान्छ । खुद्रा रकमको हिसाब मिलाउनसमेत ती सिक्काको आवश्यकता घट्छ । तर साना सिक्काको प्रयोग घट्नुको कारण मूल्यवृद्धि मात्र होइन । बजारको संरचना, कारोबारको स्वरूप र भुक्तानी गर्ने तरिकामा आएको परिवर्तनले पनि प्रभाव पारेको छ । नगद कारोबारमा आवश्यक पर्ने खुद्रा पैसाको भूमिका डिजिटल भुक्तानीको विस्तारसँगै केही हदसम्म बदलिएको छ ।
यसलाई सबै साना सिक्का एकै समयमा पूर्ण रूपमा प्रचलनबाट हटाइएको घटनाका रूपमा बुझ्नु भने सही हुँदैन । विभिन्न दरका सिक्काको निष्कासन, उपलब्धता र व्यावहारिक उपयोगिता समयअनुसार फरक हुन सक्छ । त्यसैले कुनै निश्चित सिक्का कहिले निष्क्रिय भयो वा कानुनी ग्राह्यता कहिले समाप्त भयो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सम्बन्धित आधिकारिक सूचना आवश्यक हुन्छ ।
नगद कारोबारदेखि मोबाइल भुक्तानीसम्म
नेपाली भुक्तानी प्रणालीले पछिल्ला दशकमा उल्लेखनीय परिवर्तन अनुभव गरेको छ । पहिले सिक्का र नोटमा निर्भर कारोबार अहिले बैंक खाता, एटीएम, कार्ड, मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट र क्यूआर भुक्तानीसम्म विस्तार भएको छ । डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले नगद बोक्नुपर्ने आवश्यकता केही कारोबारमा घटाएको छ । ग्राहकले पसलमा सामान किन्दा वा सेवा लिँदा मोबाइलबाटै रकम तिर्न सक्छन् । यसले खुद्रा रकमको व्यवस्थापन सहज बनाउन र कारोबारको अभिलेख राख्न सहयोग गर्छ । तर डिजिटल कारोबारको विस्तारसँगै नगदको भूमिका पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन । ग्रामीण क्षेत्र, साना व्यवसाय र डिजिटल पहुँच सीमित भएका समुदायमा नगद अझै आवश्यक छ । त्यसैले सिक्का तथा नोटको व्यवस्थापन र डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विकासलाई एकअर्काका पूरकका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।
बैंकिङ क्षेत्रका लागि पनि यो परिवर्तन महत्त्वपूर्ण छ । सुरक्षित डिजिटल सेवा, सहज कारोबार र वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै उपभोक्तालाई आधुनिक भुक्तानी प्रणाली प्रयोग गर्न सक्षम बनाउनु आवश्यक हुन्छ । नेपालमा वित्तीय साक्षरता र डिजिटल बैंकिङबारे जनचेतना विस्तार गर्ने Media International जस्ता संस्थाका पहलले पनि प्रविधिमा आधारित वित्तीय सेवाको प्रयोग र बुझाइलाई प्रोत्साहन गर्ने सन्दर्भमा महत्त्व राख्छन् ।
पुराना सिक्का : इतिहास र संकलनको सम्पत्ति
अहिले धेरै घरमा पुराना सिक्का दराज, बाकस वा अन्य सामानसँगै सुरक्षित राखिएका भेटिन सक्छन् । कतिपयले ती सिक्का पारिवारिक सम्झनाका रूपमा जोगाएका हुन्छन् भने कतिपयले ऐतिहासिक वा संकलनयोग्य वस्तुका रूपमा राखेका हुन्छन् । पुराना सिक्काको संकलन मूल्य त्यसमा अंकित रकमभन्दा फरक हुन सक्छ । सिक्का जारी भएको वर्ष, त्यसको दुर्लभता, अवस्था, धातु, डिजाइन र संकलकबीचको मागले यसको बजार मूल्य निर्धारण गर्न सक्छ । तर पुरानो सिक्का भेटिनु मात्रै त्यसको मूल्य धेरै हुन्छ भन्ने आधार होइन ।
त्यस्ता सिक्काको ऐतिहासिक महत्त्व जोगाउन जारी भएको समय, अंकित मूल्य, धातु र डिजाइनबारे विश्वसनीय जानकारी सुरक्षित राख्नु आवश्यक हुन्छ । संग्रहालय, शैक्षिक संस्था, अनुसन्धानकर्ता र मुद्रा संकलकका लागि यस्ता सिक्का नेपालको आर्थिक तथा सांस्कृतिक इतिहास अध्ययन गर्ने स्रोत बन्न सक्छन् । पुराना सिक्कालाई सुरक्षित राख्दा तिनको वास्तविक अवस्था जोगाउनु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विशेषगरी दुर्लभ सिक्कामा अनावश्यक घोट्ने वा रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरेर सफा गर्ने कार्यले त्यसको सतह र संकलन मूल्यमा असर पार्न सक्छ ।
एक पैसादेखि एक रुपैयाँसम्मको बदलिँदो अर्थ
एक पैसादेखि एक रुपैयाँसम्मका सिक्काको इतिहासले नेपाली समाज र अर्थतन्त्रमा आएको परिवर्तनलाई बुझ्न मद्दत गर्छ । पहिले दैनिक किनबेचमा आवश्यक रहेका साना सिक्का आज सामान्य कारोबारमा कम देखिनु आर्थिक विकास, मूल्यस्तरमा आएको परिवर्तन र भुक्तानी प्रणालीको आधुनिकीकरणसँग सम्बन्धित छ । कुनै समय खल्तीमा सिक्का बोकेर बजार जाने मानिसका लागि ती मुद्रा दैनिक जीवनका उपयोगी साधन थिए । आज मोबाइलबाट भुक्तानी गर्ने पुस्ताका लागि भने तिनै सिक्का विगतको सम्झना बनेका छन् । तर तिनको महत्त्व केवल पुरानो समय सम्झनुमा सीमित छैन । ती सिक्काले पैसाको खरिद क्षमता, नगद कारोबारको इतिहास र नेपालमा मुद्रा व्यवस्थापनको विकासक्रम बुझ्न आधार प्रदान गर्छन् ।
मुद्राको स्वरूप परिवर्तन हुँदै जानु आर्थिक प्रणालीको स्वाभाविक विकासक्रम हो । सिक्काबाट नोट, नोटबाट कार्ड र मोबाइल भुक्तानीसम्मको यात्रा प्रविधि र आर्थिक व्यवहारमा आएको परिवर्तनको उदाहरण हो । तर आधुनिक भुक्तानी प्रणालीको विकास बुझ्न विगतमा साना सिक्काले निर्वाह गरेको भूमिका बिर्सन मिल्दैन । एक पैसादेखि एक रुपैयाँसम्मका सिक्का आज सामान्य कारोबारमा कम देखिए पनि तिनले नेपाली मुद्राको इतिहासमा आफ्नो स्थान कायम राखेका छन् । ती सिक्का कुनै समयको बजार, जीवनशैली र अर्थतन्त्रका साक्षी हुन्—जसले पैसाको मूल्य समयसँगै कसरी बदलिन्छ र भुक्तानीको माध्यम कसरी विकसित हुँदै जान्छ भन्ने कथा सुनाउँछन् ।
