आर्थिक वर्ष २०८२/८३ राष्ट्रिय स्तरका विकास बैंकहरूका लागि नाफाका हिसाबले उत्साहजनक देखिएको छ। तर, वित्तीय विवरणलाई गहिरिएर हेर्दा यो वर्षलाई केवल ‘व्यवसाय विस्तार र आम्दानी वृद्धि’को वर्षका रूपमा मात्रै बुझ्न मिल्दैन। बैंकहरूको नाफा वृद्धिको पछाडि कर्जा असुली, जोखिम व्यवस्थापन र अघिल्लो वर्षको तुलनामा कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा आएको ठूलो कमीले निर्णायक भूमिका खेलेको देखिन्छ।
राष्ट्रिय स्तरका आठ विकास बैंकको अपरिष्कृत वित्तीय विवरणले एउटा रोचक तस्वीर देखाउँछ। अधिकांश बैंकको निष्क्रिय कर्जा अर्थात् एनपीएल बढेको छ। तर, त्यही समयमा कर्जा नोक्सानी व्यवस्थाका लागि छुट्याउनुपर्ने रकम ठूलो मात्रामा घटेको छ। परिणामतः बैंकहरूको खुद नाफामा उल्लेख्य सुधार आएको छ। यसकारण गत आर्थिक वर्षको विकास बैंकहरूको वित्तीय प्रदर्शनलाई एउटै कोणबाट हेर्नुभन्दा बैंकपिच्छेको अवस्था हेर्नु आवश्यक हुन्छ।
१. ज्योति विकास बैंक : नाफामा छलाङ, एनपीएलमा सुधार :
आठ विकास बैंकमध्ये सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन ज्योति विकास बैंकमा देखिन्छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा करिब १० करोड रुपैयाँ खुद नाफा कमाएको ज्योतिले गत आर्थिक वर्षमा ९०६ प्रतिशतको वृद्धि गर्दै करिब १ अर्ब ६ लाख रुपैयाँ नाफा आर्जन गरेको छ। ज्योतिको यो असाधारण नाफा वृद्धिको मुख्य आधार व्यवसाय विस्तारभन्दा पनि कर्जा असुली र जोखिम व्यवस्थापन बनेको देखिन्छ। अघिल्लो वर्ष ७.७५ प्रतिशत रहेको बैंकको निष्क्रिय कर्जा गत वर्ष ६.५५ प्रतिशतमा झरेको छ। अर्थात् आठ विकास बैंकमध्ये ज्योति यस्तो बैंक बनेको छ, जसले एनपीएल अनुपात घटाउन सफल भएको छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा देखियो। अघिल्लो वर्ष ८७ करोड ८५ लाख रुपैयाँ प्रोभिजनिङ गरेको बैंकले गत वर्ष ३० करोड १२ लाख रुपैयाँ बराबरको रकम राइट ब्याक गर्न सफल भयो। यही कारण नाफामा असाधारण वृद्धि देखिएको हो। तर, नाफा १० गुणाभन्दा बढी बढे पनि लाभांश क्षमता भने ३.२८ प्रतिशतमा सीमित छ। यसको अर्थ नाफा वृद्धिलाई मात्रै हेरेर बैंकको समग्र वित्तीय क्षमता मूल्यांकन गर्न नमिल्ने देखिन्छ।
२. लुम्बिनी विकास बैंक : एनपीएल बढ्दा पनि नाफामा उछाल
लुम्बिनी विकास बैंकको कथा भने ज्योतिभन्दा बिल्कुलै फरक छ। बैंकको निष्क्रिय कर्जा ४.७१ प्रतिशतबाट बढेर ६.९४ प्रतिशत पुगेको छ। आठ विकास बैंकमध्ये एनपीएलमा सबैभन्दा ठूलो वृद्धि लुम्बिनीमै देखिएको छ। तर, एनपीएल बढ्दैमा नाफा घट्नैपर्छ भन्ने हुँदैन भन्ने उदाहरण पनि लुम्बिनीले दिएको छ। अघिल्लो वर्ष करिब २४ करोड रुपैयाँ रहेको बैंकको खुद नाफा गत वर्ष ८५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अर्थात् नाफामा करिब २५३ प्रतिशतको वृद्धि भएको छ। यसको महत्वपूर्ण कारण कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा आएको ठूलो कमी हो। अघिल्लो वर्ष करिब ७७ करोड रुपैयाँ रहेको इम्पेयरमेन्ट चार्ज गत वर्ष करिब १३ करोडमा सीमित भएको छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने खडा गर्छ—बैंकको नाफा बढेको हो कि प्रोभिजनिङको दबाब घटेकाले नाफा बढेको हो ?
३. मुक्तिनाथ विकास बैंक : ब्याज आम्दानीमा अग्रणी, तर एनपीएलको दबाब
मुक्तिनाथ विकास बैंकको वित्तीय विवरणमा व्यवसायको आकार र ब्याज आम्दानीको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। बैंकको स्प्रेड दर ३.८७ प्रतिशतबाट बढेर ४.५५ प्रतिशत पुगेको छ। यही आधारमा बैंकले ४ अर्ब ७४ करोड ३८ लाख रुपैयाँ खुद ब्याज आम्दानी गरेको छ, जुन विकास बैंकहरूमध्ये उच्च हो। तर, यसको अर्को पक्ष पनि छ। मुक्तिनाथको निष्क्रिय कर्जा २.९७ प्रतिशतबाट बढेर ४.७७ प्रतिशत पुगेको छ। यसले बैंकको आम्दानी क्षमता बलियो भए पनि कर्जाको गुणस्तरमा दबाब बढिरहेको संकेत गर्छ। यही कारण नाफा बढे पनि लाभांश क्षमता अघिल्लो वर्षको १९.२२ प्रतिशतबाट घटेर ८.४५ प्रतिशतमा सीमित भएको छ।
अर्थात् मुक्तिनाथको कथा ‘उच्च ब्याज आम्दानी तर बढ्दो क्रेडिट जोखिम’को कथा बनेको छ।
४. गरिमा विकास बैंक : कर्जा विस्तारबाट स्प्रेडको दबाब व्यवस्थापन
गरिमा विकास बैंकले भने केही फरक रणनीति अपनाएको देखिन्छ। बैंकले स्प्रेड दर ४.३७ प्रतिशतबाट घटाएर ४.०४ प्रतिशतमा झारेको छ। सामान्य अवस्थामा स्प्रेड घट्दा खुद ब्याज आम्दानीमा दबाब पर्न सक्छ। तर, गरिमाले कर्जा प्रवाहलाई १३.२ प्रतिशतले विस्तार गर्यो। परिणामतः स्प्रेडमा आएको कमीलाई व्यवसाय विस्तारले पूर्ति गरिदियो। बैंकको खुद ब्याज आम्दानी ५.६३ प्रतिशतले बढेर ३८१ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। अझ महत्वपूर्ण पक्ष यसको कर्जा गुणस्तर हो। गरिमाको एनपीएल ४.६९ प्रतिशतबाट सामान्य रूपमा बढेर ४.७६ प्रतिशत पुगेको छ। अर्थात् वृद्धि केवल ०.०७ प्रतिशत विन्दुमा सीमित छ। यसले बैंकको कर्जा विस्तार अपेक्षाकृत सन्तुलित रहेको देखाउँछ। कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा पनि करिब ९२ प्रतिशतको कमी आएको छ। यही कारण गरिमा विकास बैंकको लाभांश क्षमता २०.२३ प्रतिशत पुगेको छ, जुन आठ विकास बैंकमध्ये सबैभन्दा उच्च हो।
५. शाइन रेसुङ्गा : ब्याज आम्दानी र रिकभरीको दोहोरो प्रभाव
शाइन रेसुङ्गा विकास बैंकले पनि गत आर्थिक वर्षमा राम्रो नाफा वृद्धि गरेको छ। बैंकको खुद नाफा ८३ प्रतिशतले बढेर ११८ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। यसको एउटा प्रमुख आधार खुद ब्याज आम्दानी हो। बैंकको खुद ब्याज आम्दानी ६.८९ प्रतिशतले बढेको छ। त्यस्तै, कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा करिब ७८ प्रतिशतको कमी आएको छ। यसले नाफा वृद्धिलाई थप बल दिएको छ। तर, एनपीएल भने ४.२७ प्रतिशतबाट बढेर ४.९३ प्रतिशत पुगेको छ। अर्थात् नाफा र आम्दानीको तस्वीर सकारात्मक भए पनि कर्जाको गुणस्तरमा अझै चुनौती बाँकी छ। बैंकले कर्जा विस्तारलाई करिब ११.२ प्रतिशतमा पुर्याएर ब्याज आम्दानीको दबाब व्यवस्थापन गरेको देखिन्छ।
६. सांग्रिला विकास बैंक : आम्दानीका दुवै स्रोतमा सुधार
सांग्रिला विकास बैंकले खुद ब्याज आम्दानी र खुद फि तथा कमिसन आम्दानी दुवैमा राम्रो सुधार गरेको छ। बैंकको खुद ब्याज आम्दानी १७ प्रतिशतले बढेको छ भने फि तथा कमिसन आम्दानी करिब १९ प्रतिशतले बढेको छ। यसको प्रभाव नाफामा पनि परेको छ। बैंकको खुद नाफा करिब ४६.६ प्रतिशतले बढेर ८९ करोड रुपैयाँ पुगेको छ। तर, सांग्रिलाको एनपीएल ५.५२ प्रतिशतबाट बढेर ६.८७ प्रतिशत पुगेको छ। अर्थात् आम्दानी बढे पनि कर्जाको गुणस्तरमा दबाब बढेको छ। यद्यपि, कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा करिब ७३ प्रतिशतको कमी आएकाले नाफामा ठूलो सहयोग पुगेको छ। बैंकले स्प्रेड दर ४.१४ प्रतिशतमा स्थिर राखेर आफ्नो ब्याज व्यवसायलाई सन्तुलनमा राखेको देखिन्छ।
७. महालक्ष्मी विकास बैंक : स्प्रेड घट्दा पनि ब्याज आम्दानी बढ्यो
महालक्ष्मी विकास बैंकमा पनि स्प्रेड दर घटेको छ। बैंकको स्प्रेड ४.१९ प्रतिशतमा झरेको छ। तर, यसले बैंकको खुद ब्याज आम्दानीमा नकारात्मक असर पारेन। उल्टै खुद ब्याज आम्दानी १०.७ प्रतिशतले बढेको छ।
यसको एउटा कारण करिब ८.४ प्रतिशतको कर्जा विस्तार र लागत व्यवस्थापन देखिन्छ। तर, कर्जाको गुणस्तरमा भने चुनौती छ। बैंकको एनपीएल ४.९८ प्रतिशतबाट बढेर ६.३२ प्रतिशत पुगेको छ। यसका बाबजुद कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा आएको कमीका कारण बैंकको खुद नाफा ४८ प्रतिशतले बढेर करिब ६३ करोड रुपैयाँ पुगेको छ।
८. कामना सेवा विकास बैंक : सबैभन्दा कम एनपीएल, बलियो प्रतिफल
कामना सेवा विकास बैंकको वित्तीय विवरणमा भने कर्जाको गुणस्तर तुलनात्मक रूपमा राम्रो देखिन्छ। बैंकको एनपीएल ३.४९ प्रतिशतबाट बढेर ३.७७ प्रतिशत पुगे पनि यो आठ विकास बैंकमध्ये सबैभन्दा कम हो। स्प्रेड दरमा दबाब आए पनि बैंकले खुद ब्याज आम्दानी र खुद नाफा दुवैमा करिब ३३ प्रतिशतको वृद्धि गर्न सफल भएको छ। कम एनपीएल र आम्दानी वृद्धिको प्रभाव प्रतिसेयर आम्दानीमा पनि देखिएको छ। बैंकको प्रतिसेयर आम्दानी २२.७५ रुपैयाँ पुगेको छ।
यसले बैंकको नाफा वृद्धि तुलनात्मक रूपमा गुणस्तरीय देखिने आधार दिएको छ।
आठ बैंकको साझा तस्वीर : नाफा बढ्यो, तर किन?
आठ विकास बैंकको समग्र वित्तीय विवरणलाई एकै ठाउँमा राख्दा मुख्य कथा निकै स्पष्ट हुन्छ। अघिल्लो आर्थिक वर्षमा आठ बैंकले कर्जा नोक्सानी व्यवस्थाका लागि कुल ५ अर्ब ३२ करोड ९४ लाख रुपैयाँ खर्च गरेका थिए। गत आर्थिक वर्षमा यो रकम घटेर १ अर्ब २० करोड ६८ लाख रुपैयाँमा सीमित भएको छ। अर्थात् इम्पेयरमेन्ट चार्जमा करिब ७७.३६ प्रतिशतको कमी आएको छ।
यही एउटा तथ्यले गत वर्षको नाफा वृद्धिको ठूलो हिस्सा बुझाउँछ। खुद ब्याज आम्दानी औसत ७.५२ प्रतिशतले बढेको छ। फि तथा कमिसन आम्दानी पनि औसत १२.७५ प्रतिशतले बढेको छ। तर, यी आम्दानीको वृद्धिभन्दा कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा आएको कमी धेरै ठूलो छ।
आठमध्ये अधिकांश बैंकको एनपीएल बढेको छ। लुम्बिनी, सांग्रिला, महालक्ष्मी, मुक्तिनाथ, शाइन रेसुङ्गा लगायतका बैंकमा निष्क्रिय कर्जाको अनुपात बढेको छ। यसको अर्थ बैंकहरूले नाफा कमाउन सफल भए पनि अर्थतन्त्रमा कर्जाको गुणस्तरसम्बन्धी समस्या पूर्ण रूपमा समाधान भइसकेको छैन। ज्योति विकास बैंक यसको अपवाद हो, जहाँ एनपीएल घटेको छ। कामना सेवाको एनपीएल पनि अन्यको तुलनामा कम छ।
गत आर्थिक वर्षको विवरणअनुसार गरिमा विकास बैंक २०.२३ प्रतिशत लाभांश क्षमतासहित अगाडि देखिएको छ। त्यसपछि लुम्बिनी विकास बैंक १६.९९ प्रतिशत र शाइन रेसुङ्गा १६.८६ प्रतिशत क्षमतासहित रहेका छन्।
तर, ज्योतिको उदाहरण विशेष छ। नाफामा ९०६ प्रतिशतको वृद्धि भए पनि लाभांश क्षमता ३.२८ प्रतिशत मात्रै छ। यसले नाफा वृद्धि र वितरणयोग्य नाफाबीचको फरक स्पष्ट पार्छ। बैंकले पुरानो सञ्चित नोक्सानी तथा अन्य वित्तीय समायोजन व्यवस्थापन गर्नुपर्ने अवस्थामा नाफा बढे पनि तत्काल लाभांश क्षमता त्यही अनुपातमा बढ्न सक्दैन।
‘रिकभरी’ ले बनाएको नाफा
आर्थिक वर्ष २०८२/८३ लाई राष्ट्रिय स्तरका विकास बैंकहरूको ‘रिकभरी वर्ष’ भन्न सकिन्छ। यो वर्ष बैंकहरूले व्यवसाय विस्तार मात्रै गरेनन्, पुराना कर्जा उठाउने र जोखिम व्यवस्थापन गर्ने प्रयासलाई पनि प्राथमिकता दिए। त्यसको परिणाम कर्जा नोक्सानी व्यवस्थामा आएको ७७ प्रतिशतभन्दा बढीको कमी र नाफामा देखिएको उल्लेख्य वृद्धि हो। तर, यही वित्तीय विवरणले अर्को चेतावनी पनि दिएको छ—नाफा बढ्दैमा कर्जाको गुणस्तर सुधारिएको हुँदैन। यदि एनपीएल बढिरहेको छ भने आगामी वर्ष बैंकहरूको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ। अहिलेको प्रोभिजनिङ घट्नु कर्जा असुलीबाट आएको हो कि विगतको जोखिम व्यवस्थापनको प्रभाव हो भन्ने कुरा आगामी त्रैमासिक वित्तीय विवरणले अझ स्पष्ट पार्नेछ।
त्यसैले आठ विकास बैंकको गत वर्षको प्रदर्शनलाई केवल ‘नाफा बढ्यो’ भनेर हेर्नुभन्दा कुन बैंकले कर्जा असुलीबाट सुधार गर्यो, कुन बैंकले व्यवसाय विस्तारबाट आम्दानी बढायो र कुन बैंकले प्रोभिजनिङ घटाएर नाफा बढायो भन्ने तीन फरक कोणबाट हेर्नुपर्ने हुन्छ। समग्रमा, विकास बैंकहरू ‘सर्भाइभल’ मोडबाट बाहिर निस्कँदै ‘ग्रोथ’ मोडतर्फ अघि बढेको संकेत देखिन्छ। तर, त्यो यात्राको स्थायित्व भने आगामी वर्ष निष्क्रिय कर्जा, असुली क्षमता, नयाँ कर्जा विस्तार र वास्तविक सञ्चालन आम्दानीले निर्धारण गर्नेछ।
