बैंकिङ क्षेत्रका जाेखिम, प्रकार र व्यवस्थापन  

 

 

जीवनमा कहिले काही सोच्दै नसोचेको घटनाहरू आकस्मिक रूपमा आइपर्न सक्छन्। यस्ता घटनाले  व्यक्ति, परिवार वा समुदायलाई जीवन तथा ठूलो आर्थिक क्षति वा दु:ख पर्न सक्छ । यस्तो घटना घट्न सक्ने, वा भनौं कुनै काम गर्दा बिग्रने वा नोक्सान हुन सक्ने सम्भावनालाई जोखिम भनिन्छ ।

 

जोखिम मानव जीवनको हरेक पक्ष एवम् वित्तीय क्षेत्रमा खास रुपमा अन्तरनिहित हुन्छ । जोखिम कुनै पनि व्यवसायमा हुने अनिश्चितता साथै वित्तीय व्यवहारलाई हाँकने मुलभूत तत्व पनि हो भन्ने बुझ्नु जरुरी हुन्छ । जोखिम सर्वव्यापी छ, त्यसकारण कुनै पनि बैंकहरु जोखिमबाट स्वतन्त्र छैनन् भन्ने गरिन्छ

 

सम्भावित हानी नोक्सानीलाई सामान्य अर्थमा जोखिम भनिन्छ । साधारणतयाः जोखिम जीवनको हरेक पक्ष एवम् वित्तीय क्षेत्रमा खास रुपमा अन्तरनिहित हुन्छ । जोखि कुनै पनि व्यवसायमा हुने अनिश्चितता साथै वित्तीय व्यवहारलाई हाँकने मुलभूत तत्व पनि हो भन्ने बुझ्नु जरुरी हुन्छ । जोखिम सर्वव्यापी छ, त्यसकारण कुनै पनि बैंकहरु जोखिमबाट स्वतन्त्र छैनन् भन्ने गरिन्छ ।

 

 

 

हाल बैंकहरु वित्तीय मध्यस्थकर्ता हुनुको साटो जोखिम मध्यस्थकर्ताको रुपमा अगाडी बढ्दै गएको देखिन्छ । तीब्र प्रतिष्पर्धाको कारण बैंकहरुले वित्तीय एवम् गैर वित्तीय जोखिमहरुको सामना गरिराखेका छन् । 

 

व्यवसाय वृद्धिको मूख्य कारण नै त्यस व्यवसायले लिने जोखिमको मात्रामा भर पर्दछ । जुन मात्रामा जोखिम लिइन्छ, सोही अनुसारको मुनाफा पनि हासिल गर्न सकिन्छ । त्यसकारण, व्यवसायले जोखिम तथा मुनाफालाई सन्तुलनमा राख्न विशेष ध्यान दिनुपर्छ । जोखिम व्यवस्थापनको आवश्यक कार्य भनेको बैंकिङ  रुपरेखाको पहिचान, मापन तथा अझ विशेष गरेर त्यसको अनुगमन नै हो ।

 

निष्कृय सम्पत्ति भनेको वर्तमानमा अतितको निरन्तरता हो भने जोखिम व्यवस्थापन प्रणाली भनेको भविष्यका लागि वर्तमानमा गरिने सकृय कार्य हो । जोखिम व्यवस्थापन भनेको जोखिम व्यवस्थापन गर्नु अगावैको परिवर्तन बाहेक केही हैन ।

 

बैंकहरुका लागि नयाँ द्धार खुल्नुको साथै तीनीहरुले नयाँ जोखिम पनि भित्राउने हुनाले सोबाट पार पाउन सदैब तयार रहनुपर्दछ । सम्भावना र अनिश्चय जोखिमका जन्मदाता हुन् । शतप्रतिशत निश्चित र शतप्रतिशत अनिश्चित अवस्थामा जोखिमको अस्तित्व रहँदैन । यसको अस्तित्व शुन्य भन्दा माथि र एक भन्दा तल मात्र रहन्छ । अनिश्चय र जोखिम सबै स्थितिमा खराब हुँदैनन् ।

 

जोखिम र प्रतिफलबीच सोझो सम्बन्ध हुन्छ । जसरी तोरीको दानाभित्र तेल र दुधभित्र घिउ लुकेको हुन्छ, त्यसैगरी सम्भावना र अनिश्चय भित्र अवसर अनि जोखिमभित्र प्रतिफल लुकेर बसेको हुन्छ । यसरी लुकेर बसेको अवसर र प्रतिफललाई उधिनेर वास्तविकतामा रुपान्तरण गर्ने काम जोखिम व्यवस्थापनले गर्दछ ।

 

जथाभावी जोखिम लिनु हानिकारक हुन्छ तर मान्छेको गर्भदेखि चिहानसम्मका हरेक क्रियाकलापमा जोखिम अन्तरनिहित छ, त्यसैले उसका हरेक व्यवहार जोखिमबाट निर्देशित हुन्छन् । भनिन्छ, जीवनमा जोखिम नलिनुनै सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो । यसो भन्दैमा जथाभावि जोखिम लिनु हानिकारक हुन सक्छ ।

 

जोखिमले पूँजी, आम्दानी र स्थायित्वमा नकारात्मक प्रभाव निम्त्याउँछ, आम्दानीमा ह्रास, पुँजीको क्षय र अन्य व्यवसायिक उद्देश्य हासिल गर्ने क्षमतामा प्रश्न चिन्ह खडा गर्दछ र उपलव्ध अवसरहरूबाट लाभ लिने काममा अवरोध पुर्याउँछ । त्यसैले जोखिम आँकलन, मापन, व्यवस्थापन र नियन्त्रण गर्न सकिने हुनुपर्दछ । जोखिम लिने व्यक्ति जोखिम र प्रतिफलको बारेमा जानकार हुनुपर्दछ ।

 

 

जब हामी जोखिम शब्दको प्रयोग गछौँ, त्यसबाट वित्तीय जोखिम वा वित्तीय नोक्सानीको अनिश्चितता भन्ने बुझने गर्छौँ । जोखिमलाई मापन गर्ने हो भने अक्सर घट्ने वा नघट्ने सम्भावनाको रुपमा लिन सकिन्छ ।

 

बैंकहरुले मूख्यतयाः कर्जा जोखिम, बजार जोखिम तथा सञ्चालन जोखिमहरुको सामना गरिराखेका हुन्छन् । जोखिमलाई बैंकको पुँजी वा आर्जनलाई अपेक्षित वा अनपेक्षित रुपमा अनुकुल वा प्रतिकुल तवरले प्रभाव पार्ने सम्भावनाको रुपमा पनि हेर्ने गरिन्छ । अपेक्षित नोक्सानीहरु सञ्चय र प्रावधानबाट ढाकिन्छन् तथा अनपेक्षित नोक्सानीको लागि पुँजीको बाँडफाँड गर्नुपर्ने हुन्छ ।

 

त्यसैले, पुँजी पर्याप्तता अनुपातको आवश्यकता महशूस हुन्छ । तरलता व्यवस्थापन गरी वित्तीय रुपले सक्षम हुँदै सर्वसाधारणहरुलाई कर्जा लगानी गरी नाफा पनि कमाउनुपर्ने कारणहरुले गर्दा बैंकहरु (खासगरी सरकारी स्वामित्वका) मा जोखिम हुने खतरा भइरहन्छ । त्यसकारण सार्वजनिक क्षेत्रका बैंकहरुको हकमा जोखिम सामान्य रुपमा देखा पर्ने गर्दछ । प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन गर्ने वित्तीय संस्थाहरु मात्रै बजारमा लामो समयसम्म टिक्न सक्षम हुन्छन् ।

 

बैंकिङ व्यवसायमा विभिन्न किसिमका जोखिमहरुमध्ये, कर्जा जोखिम, बजार जोखिम, सञ्चालन जोखिमलाई विशेष ध्यान पुर्याउनु जरुरी हुन्छ । यी जोखिमहरुलाई न्युनिकरण गर्न बैंकहरुले विभिन्न प्रकारका योजना तथा निर्णयहरु लिनुपर्दछ । नेपालका सार्वजनिक क्षेत्रका बैंकहरुमा जोखिम न्युनिकरणका लागि बाह्र वित्तीय तथा कानुनी सहायताको साथै व्यवस्थित योजना तथा रणनीति समेत अबलम्बन गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

 

अर्थ व्यवस्थामा भएको उतारचढाव, राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारले निम्त्याएका खराबीहरु, सरकारी नीतिको प्रभाव, कर नीति र यसको संरचना, व्याजदरमा आएको उतारचढाव, विश्वव्यापीकरण र आर्थिक उदारीकरण नीतिको प्रभाव जस्ता काबु बाहिरको परिस्थितिले श्रृजना गर्ने जोखिमलाई समग्रमा प्रणालीगत जोखिम भनिन्छ । विशेष प्रकारका जोखिम, जुन फर्म, कम्पनी तथा उद्योग विशेष संग सम्वन्धित हुन्छन् जसलाई आफ्नै प्रयत्नबाट समाधान गर्न सकिन्छ, ती अप्रणालीगत जोखिम हुन् ।

 

विषयगत आधारमा बैंकिंग क्षेत्रका जोखिमलाई कर्जा, व्याजदर, विदेशी विनिमय, तरलता, मूल्य सम्बन्धी, कानुनी, सुरक्षा सम्बन्धी जोखिम आदिमा बर्गीकरण गरेको पाइन्छ । बैकिंग क्षेत्रको मापदण्ड निर्धारण गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यासलाई प्रवद्र्धन गर्ने संस्था द बैंक फर इन्टरनेशनल सेटलमेन्टले बैंकिंग क्षेत्रमा अन्तरनिहित जोखिमहरुलाई समूहीकृत गरी कर्जा जोखिम, बजार सम्बन्धी जोखिम, कार्य संचालन सम्बन्धी जोखिम र तरलता सम्बन्धी जोखिम गरी चार भागमा विभाजन गरी सोही बमोजिमका उपायहरुद्धारा व्यवस्थापन गर्न सिफारिस गरेको छ ।

 

 

बैंकबाट प्रवाह भएका कर्जा विभिन्न कारणले असुल हुन नसक्ने अवस्था अर्थात् बैंकका ग्राहकले आफ्नो असक्षमता वा अनिक्षाका कारण बैंक प्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता पूरा गर्न नसकी बैंकलाई हुन सक्ने हानीलाई कर्जा सम्बन्धी जोखिम भनिन्छ । यो ऋणीहरूको कार्यकुशलतामा भएको कमजोरीबाट श्रृजना हुन्छ ।

 

यस्तो जोखिमलाई विविधिकरण गर्न सकिन्छ तर पूर्णतया हटाउन भने सकिँदैन । सजिलै हस्तान्तरण गर्न सकिँदैन । सम्भावित नोक्सानीलाई उपयुक्त ढंंगले अनुमान गर्न सकिंदैन ।यो बैँकिङ क्षेत्रको सवैभन्दा पुरानो र व्यापक क्षेत्र ओगटने जोखिम हो, यसले बैंकिङ क्षेत्रको कुल जोखिमको ७० प्रतिशत भन्दा बढी हिस्सा ओगटेको पाइएको छ ।

 

कर्जा जोखिम भन्नाले कर्जा वा सापटी लिने वा दिने कुनै एक पक्षले पूरा गर्नुपर्ने दायित्व पूरा गर्नबाट बञ्चित गराइएको कारणबाट उत्पन्न हुने जोखिमलाई बुझ्नुपर्दछ । अर्थात, यो कर्जा लिने व्यक्ति वा संस्था वा कर्जा ग्राहकले लिएको कर्जा वा ऋण वा सापट नतिरेको कारणले उत्पन्न हुन जाने जोखिम हो । कर्जा अवधिभित्रको विभिन्न चरणहरुमा यस्तो जोखिम सिर्जना हुन सक्दछ ।

 

कर्जा जोखिम व्यवस्थापनको मूख्य उद्देश्य जोखिमको न्युनिकरण गर्नका साथै कर्जा जोखिमलाई स्वीकृत मापदण्डभित्र कायम राखि बैंकको जोखिम समायोजित प्रतिफल दरलाई अधिकतममा पुर्याउनु हो । कर्जा जोखिम हुनुमा खास गरेर प्रभाग जोखिम (पोर्टफोलियो रिस्क) को ठूलो भूमिका हुन्छ । यस्तो जोखिम विशेषतः अतिकेन्द्रित जोखिमको कारण उत्पन्न हुन्छ ।

 

कुनै खास शीर्षकमा मात्रै लगानी केन्द्रित गर्ने र उक्त शीर्षकको असुलीमा बाधा आउँदा यस्तो जोखिम देखा पर्दछ । कारोबारको शिलशिलामा कर्जा जोखिमलाई मुल्यांकन गर्न कर्जा मापनले ठूलो मद्दत पुर्याउँछ । त्यस्तै, कर्जा प्रभाव विश्लेषणको माध्यमबाट पनि कर्जा जोखिमलाई अतिकेन्द्रित हुनबाट बचाउँछ । 

 

कर्जा मुल्यांकनको माध्यमबाट मापन गर्ने, कर्जा नोक्सानीको परिमाणको अनुमान गर्ने, वैज्ञानिक तवरले व्याजदर निर्धारण गर्ने तथा प्रभावकारी कर्जा विश्लेषण एवम् उचित प्रभाव व्यवस्थापन गर्न सक्यो भने कर्जा जोखिम व्यवस्थापन गर्न सरल हुन्छ । 

 

 

बजारमा व्याजदर, विदेशी मुद्राको विनिमय दर, धितोपत्रहरूको मूल्य र बस्तुको मूल्यमा आएको परिवर्तनले बैंकको आम्दानी तथा पूँजीमा पार्न सक्ने नकारात्मक प्रभावलाई बजार सम्बन्धी जोखिम भनिन्छ । यस अन्तर्गत विदेशी विनिमय सम्बन्धी जोखिम, व्याजदर सम्बन्धी जोखिम, वस्तुको मूल्य सम्बन्धी जोखिम, धितो पत्रको मूल्य सम्बन्धी जोखिम गरी चार प्रकारका जोखिमहरू पर्दछन् ।

 

यसमध्ये सवैभन्दा व्यापक र महत्वपूर्ण विदेशी मुद्रा सम्बन्धी जोखिम हो । यो जोखिम विदेशी मुद्रा खरीद विक्री, विदेशी मुद्रामा भएको कर्जा, धितोपत्र, निक्षेप तथा लगानी, डेरिभेटिभ्स आदि कारोवारबाट श्रृजना हुन्छ । विदेशी विनिमयको अवस्था लाई अनुगमन गरी मापन र नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । बजारमा भइरहने परिवर्तनका कारण बैंकमा हुने सम्भावित नोक्सानीलाई बजार जोखिम भनिन्छ ।

 

यस्तो जोखिममा व्याजदर तथा मुद्रा विनिमय दर जस्ता वासलातभित्र वा बाहिरको मूल्यहरु नकारात्मक ढंगले प्रभावित हुन्छन् । व्याजदर तथा विदेशी विनिमयको मूल्यमा हुने परिवर्तनका कारण बैंकको आर्जनमा पूर्ण प्रभाव पर्न जान्छ ।

 

बजार जोखिम व्यवस्थापनले बैंकको तरलता, व्याजदर, विदेशी विनिमय लगायत अन्य सम्बन्धित पक्षहरुको मापन, अनुगमन एवम् व्यवस्थापन गर्न एक गतिशील ढाँचाको व्यवस्था गर्दछ । दबाब परीक्षण तथा पृष्ठभूमी विश्लेषण मूलतः यस्ता संयन्त्र हुन्, जसले भविष्यमा आउन सक्ने विभिन्न कठिनाइहरुको आँकलन गरी सोका लागि अग्रीम रुपमा चनाखो भएर बस्न सहायता पुर्याउँछ । अनुमानहरु समय समयमा परिवर्तन भइरहने भएकाले परिक्षणका नतिजाहरुको आवधिक अध्ययन जरुरी हुन्छ । 

 

 

व्याजदरमा हुने परिवर्तनको कारण वित्तीय प्रतिफल तथा पूँजीमा पर्न सक्ने नकारात्मक असर व्याजदर सम्बन्धी जोखिम हो । तत्कालीन असरको रूपमा आम्दानी घटे पनि लामो अवधिमा बैंकको नेटवर्थ, सम्पति, दायित्व र वासलात बाहिरको कारोवारमा संकुचन पैदा हुन्छ । व्याज संवेदनशील शीर्षकहरूको मौज्दातमा भएको अन्तरनै जोखिमको प्रमुख श्रोत हो । बजारका कारण व्याजदरमा परिवर्तन आई व्याज आम्दानीम नकारात्मक असर पर्नु नै व्याजदर जोखिम हो ।

 

यसको कारण बैंकको नाफा नोक्सान प्रभावित भई यसको वित्तीय स्थिती समेतलाई प्रभावित बनाउँछ । बजारको माग तथा आपूर्तिको अवस्था विचार गरी नियमित रुपमा अन्य बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुको निक्षेप एवम् कर्जा लगानी व्याजदरहरुको तुलनात्मक स्थिती एवम् पुँजी लागत अध्ययनको आधारमा सम्पत्ति दायित्व व्यवस्थापन समितिमार्फत व्याजदर निर्धारण गरिन्छ । व्याजदरमा परिवर्तन भइरहँदा नाफा, सम्पत्तिको मूल्य, वासलात बाहिरका दायित्वहरु एवम् नगद प्रवाहलाई असर पार्छ ।

 

त्यसकारण, व्याजदर जोखिम व्यवस्थापनको मूख्य उद्देश्य बैंकको आर्जनलाई कायम राख्ने क्षमताको विकास गर्ने, सम्भावित नोक्सानीलाई ग्रहण गर्न सक्ने क्षमता नै हो । व्याजदर जोखिम व्यवस्थापन गर्ने शिलशिलामा बैंकहरुले बजार व्याजदरको उतारचढावबाट प्रभावित हुने खालका प्रभागहरुको जोखिम मूल्यांकन गर्न सक्नुपर्दछ । आवधिक रुपमा व्याजदर समायोजन हुने गरी प्रवाह गरिएको कर्जालाई जुन अवधिमा व्याजदर समायोृजन गरिन्छ, सोही समय अन्तरालभित्र समावेश गर्नुपर्दछ ।

 

कुनै व्याजदर विशेष परिवर्तनसँग समायोजन हुने (जस्तै ट्रेजरी बिलको व्याजदर) गरी प्रवाह गरिएको आवधिक कर्जालाई सबैभन्दा कम अवधिको समय अन्तरालभित्र समावेश गर्नुपर्दछ । 

व्याजदरमा भएको परिवर्तनका कारण प्रभावित हुने निश्चित भुक्तानी अवधि नभएका दायित्वहरुलाई मात्र जुन अवधिमा व्याजदर समायोजन गरिन्छ सोही समय अन्तरालभित्र समावेश गर्नुपर्दछ ।

 

 

कर्मचारी, प्रकृया तथा प्रणाली र अन्य वाह्य कारणले बैंकको वित्तीय प्रतिफल र पूँजीमा पर्न सक्ने नकारात्मक प्रभावलाई कार्य संचालन सम्बन्धी जोखिम भनिन्छ । यो जोखिमलाई मापन गर्नु कठीन काम हो ।

 

कर्मचारीको बदनियतपुर्ण क्रियाकलाप, भुल, बैंकको प्रचलित नीति नियम प्रकृयाको अवज्ञा, युनियन गतिविधि, कमजोर आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली, डकैती, हार्डवेयर र सफ्टवेयरको असफलता, ह्याकिंग, आतंक, बाढी, भूकम्प, सम्पति शुद्धीकरण आदि जोखिमका श्रोतहरू हुन् । मानवीय गल्ती, वित्तीय जालसाझी तथा प्राकृतिक प्रकोपका कारण उत्पत्ति हुने जोखिमहरुले बैंकलाई सताइरहेको हुन्छ ।

 

प्रविधिको उल्लेखनिय उपयोग तथा आपसी वित्तीय सम्पर्क जस्ता कारणहरुले गर्दा यस्ता जोखिम बढ्दै गएको देखिन्छ । सञ्चालन जोखिम अपर्याप्त वा असफल आन्तरिक प्रक्रिया, व्यक्ति तथा प्रणाली वा बाहिरी घटनाको कारण नोक्सानी हुने जोखिम हो । यसलाई न्युनिकरण गर्ने शिलशिलामा आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली तथा आन्तरिक लेखा परीक्षणलाई प्रारम्भिक उपायको रुपमा अपनाइन्छ । यो जोखिम तथ्यांक राख्ने कार्य तथा नियमनहरु पालना गर्ने सन्दर्भमा देखा गर्ने गर्छ । संस्थाको लागि यो उजागर भएको अवस्थामा ठूलो मूल्य चुकाएर मात्र पार लगाउन सकिने खालको हुन्छ ।

 

बैंकले आफूले गरेको सम्झौता सम्बन्धी शर्तहरु तोकिएको समयमा पूरा गर्न नसक्दा पनि यस्तो जोखिम व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ । राफसाफ, फर्छ्यौट वा अन्य क्रियाकलापमा भर पर्नुपर्ने अन्य निकायको कारणले पनि यस्तो जोखिम हुन जान्छ । जटिल कार्यहरु सञ्चालन गर्नुपूर्व सोसम्बन्धी ज्ञान हरेक तहका सम्पूर्ण कर्मचारीलाई नियमित रुपले दिँदा पनि केही हदसम्म सञ्चालन जोखिमलाई घटाउन सकिन्छ । बीमा पनि सञ्चालन जोखिम न्युनिकरण गर्नेमध्येको प्रमुख कार्य हो । सञ्चालन जोखिम सम्बन्धी घटनाहरु आन्तरिक नियन्त्रण प्रक्रियाहरुसँग गाँसिएका हुन्छन् ।

 

सञ्चालन जोखिमलाई व्यवस्थापन गरी आफ्नो हितको सुरक्षा गर्न अप्ठ्यारो तथा अनपेक्षित खराब अवस्थामा पनि त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने कार्य बैंकको क्षमतामा निर्भर गर्ने हुन्छ । सञ्चालन जोखिमले गर्दा आन्तरिक नियन्त्रण तथा संस्थागन सुशासन प्रभावित भई गल्ती, जालसाझी, कार्य असफलता, व्याजमा समर्पण आदि दिशातर्फ उन्मुख हुने हुनाले वित्तीय नोक्सानी व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ ।

 

उचित संस्थागत सुशासन अभ्यास आफैँमा एक प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापन संयन्त्र हो । खास गरेर सञ्चालन जोखिम बजार तथा कर्जा जोखिमसँगै अल्झिने र यसलाई छुट्याउन कठिनाई हुने कारण बैंकबले सञ्चालन जोखिम सम्बन्धी साझा समझदारीलाई विशेष जोड दिनुपर्दछ । 

 

 

आफ्नो सम्पतिलाई उपयुक्त समयमा, उपयुक्त मुल्यमा नगद तथा नगदजन्य सम्पतिमा परविर्तन गर्न नसक्ने संभावनालाई तरलता सम्बन्धी जोखिम भनिन्छ । बैंकिङ व्यवसायको सन्दर्भमा यो प्रमुख जोखिम हो ।

 

कर्जा कारोवारमा भएको अनपेक्षित बृद्दि, ठूला निक्षेपकर्ता प्रतिको निर्भरता, दायित्व पूरा गर्न छुट्याएको रकम अपर्याप्त हुनु, त्रुटीपूर्ण सूचना प्रवाह, नाफामा कमी आउनु, वासलात वाहिरको कारोवारमा अनपेक्षित बृद्दि, आम संचारको माध्यमवाट नकारात्मक प्रचारबाजी आदि जोखिमका श्रोतहरू हून् ।

 

बैंकले आफ्नो दायित्व पूरा गर्न रकम जुटाउन नसक्नु वा जुटाउँदा अस्वभाविक दस्तुर र्तिुपर्ने अवस्थाले तरलता जोखिमको सिर्जना हुन्छ । यस्तो हुनुमा अत्याधिक मात्रमा कर्जा प्रभाव हुनु वा एकैपल्ट ठूलो रकम भुक्तानी हुनु पनि हो । लगानीभन्दा निक्षेपको अनुबंदित परिपक्वता छोटो हुने भएकाले तरलता व्यवस्थापनको माध्यमबाट ग्राहकले आफ्नो निक्षेप निकाल्न सक्ने सम्भावित अवस्थाको आँकलन गरिन्छ । खास गरेर निक्षेप, लगानी गर्न एवम् वासलात बाहिरको दाबीलाई भुक्तानी दिन सहायक हुन्छ ।

 

बैंकको जोखिम व्यवस्थापन गर्नको लागि सम्पत्ति दायित्व व्यवस्थापनलाई एक प्रमुख अंगको रुपमा लिइन्छ । यसले सम्पूर्ण सम्पत्ति तथा दायित्वको निरन्तर रुपमा सँगसँगै जाँच गर्ने कार्य गर्दछ र यस्तो कार्य गर्नुको प्रमुख उद्देश्य नगद परिचालन एवम् भुक्तानी, लागत, असुली र जोखिम अनावरणमा सन्तुलन कायम राख्नु हो । यसमा मू्ख्यतयाः निक्षेप तथा लगानीका विभिन्न सेवाहरुको मूल्य(व्याजदर) निर्धारण गर्ने गरिन्छ । 

 

 

विदेशी मुद्राको विनिमय दरमा आउने परिवर्तनबाट संस्थाको वित्तीय अवस्थामा पर्न सक्ने असरलाई विदेशी विनिमयसम्बन्धी जोखिम भनिन्छ । यसले गर्दा अनुमान गएिको सावा रकम तथा लगानीको प्रतिफल प्राप्त गर्न सकिँदैन ।

 

बैंकले विदेशी विनिमय दरमा आउने परिवर्तनबाट उत्पन्न हुन सक्ने जोखिमलाई न्युनिकरण गर्न केन्द्रीय बैंकले जारी गरेको लेखासम्बन्धी नीति तथा वित्तीय विवरणहरुको ढाँचासम्बन्धी निर्देशन बमोजिमको सटही घटबढ कोषको व्यवस्था गर्नुपर्दछ । बैंकले अल्पकालीन तथा दीर्घकालीन भुक्तानी अवधिका आधारमा विदेशी विनिमयलाई मुद्रागत रुपमा वर्गीकरण गरी दुबै अवधिको खुद अवस्था देखाउनुपर्दछ ।

 

बैंकको विदेशी विनिमयको दैनिक खुद अवस्था बढीमा प्राथमिक पुँजीको ३० प्रतिशतसम्म हुने गरी नेपाल राष्ट्र बैंकले सीमा कायम गरेको छ । खुद अवस्था उक्त सीमाभन्दा बढी हुन गएमा बैंक स्वयम्ले त्यस्तो अवस्थालाई सीमाभित्र ल्याउन प्रयास गर्नुपर्दछ ।

 

एक महिनाभित्र पनि बैंकले खुद अवस्थालाई सीमाभित्र नल्याएमा नेपाल राष्ट्र बैंक ऐन २०५८ बमोजिम कारबाही हुन्छ । खुद अवस्था गणना गर्दा परिवत्र्य विदेशी मुद्रा निक्षेप दायित्व तथा अग्रिम विदेशी विनिमय खरिदविक्री रकम समेतलाई समायोजन गरेको हुनुपर्दछ । 

 

 

बैंकिङ व्यवसाय विशिष्ट प्रकृतिको व्यवसाय हो । यो जोखिमकै जगमा खडा भएको हुन्छ । बैंकले कर्जा प्रवाह गर्नको लागि निक्षेप स्वीकार गर्दछ । वित्तीय मध्यस्थताको यस कार्यबाटै जोखिमको जन्म हुन्छ ।

 

विभिन्न प्रकारका व्यवसायको विस्तार, वित्तीय संस्था तथा कृयाकलापहरूको विश्वव्यापीकरण तथा उदारीकरण, तीव्र गतिमा भएको प्रविधिको विकास, नविनतम वित्तीय उपकरणहरूको प्रयोग आदिले बैक तथा वित्तीय संस्थाहरूबीच प्रतिस्पर्धाको स्तर उच्च बनाउनुका साथै जोखिमयुक्त पनि बनाएको छ । यसरी श्रृजित जोखिमलाई व्यवस्थित गर्न प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापनको खाँचो विश्वव्यापी रूपमै महशूस गरिएको छ ।

 

 

बेला बखत विश्व अर्थ व्यवस्थामा आएका मन्दी, पूर्वी एशियामा देखा परेको आर्थिक संकट, संयुक्त राज्य अमेरिकाबाट शुरु भई विश्वव्यापी बन्न पुगेको वित्तीय संकट आदिले सबैभन्दा पहिले बंैकिङ व्यवसायलाई असर गर्यो ।

 

कैयौं बैकहरू बन्द भए भने कैयौं रोगग्रस्त बन्न पुगे । अर्थतन्त्रको अन्य क्षेत्रमा आएको मन्दीको असर बैंकहरुमा टड्कारो रूपमा देखियो । यसै पृष्ठभूमिमा बैंकहरुमा भएका जोखिम र तीनको व्यवस्थापन गर्ने विषयमा बहसहरू हुन थाले । फलस्वरुप जोखिम व्यवस्थापनअहिले डिसिप्लिन कै रूप लिइ विश्वव्यापी बनेको छ ।

 

समग्र बैंकिङ व्यवसायको प्रमुख काम नै जोखिम व्यवस्थापन हो । बैंकहरू जोखिमबाट भाग्दैनन्, जोखिमभित्र अवसरको खोजी गर्छन् । राम्रोसंग व्यवस्थापन गरिएको निश्चित सीमा सम्मको जोखिमले उच्चतम प्रतिफल दिन्छ । जोखिम व्यवस्थापनले बंैकको स्थायित्व र नाफाको सुनिश्चितता दिन्छ, उपलव्ध वित्तीय श्रोत साधनको संरक्षण र उपयुक्त परिचालन हुनुको साथै बैंकको पूँजीको समेत रक्षा हुन्छ ।

 

बैंकमा प्रभावकारी जोखिम व्यवस्थापनका लागि सबैभन्दा पहिले नीति तथा रणनीति निर्माण, निर्मित नीति संचार एवम् कार्यान्वयनको लागि संरचनाको व्यवस्था र संरचना मार्फत प्रक्रिया निर्धारण एवम् कार्यान्वयन गर्नु पर्ने हुन्छ ।

 

व्यवस्थापनका विभिन्न तहले गर्ने जोखिम व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्य पनि भिन्न भिन्न हुन्छन् ।जुनसुकै बैंकमा पनि महत्वपूर्ण निर्णयहरू माथिबाट हुन्छ । बैंकको समग्र व्यवसायिक रणनीति बनाउने सन्दर्भमा विभिन्न नीतिहरू बनाउनेर यी नीतिहरूमा अन्तरनिति जोखिमहरू व्यवस्थापन गर्ने महत्वपूर्ण कामको जिम्मेवारी संचालक समितिमा रहेको हुन्छ ।

 

उच्च व्यवस्थापन र संचालक समितिको तहवाट सम्पादन हुने जोखिम व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्य अन्तर्गत जोखिमको परिभाषा, जोखिम बहन गर्न सक्ने क्षमता निर्धारण, जोखिम व्यवस्थापन सम्बन्धी नीति तथा रणनीति निर्माण, बैंकले बहन गर्दै आएको जोखिम स्वीकारयोग्य सीमासम्म भए नभएको यकीन गर्ने, आवश्यक नियन्त्रण गर्ने तथा उपयुक्त प्रणालीको स्थापना गर्ने लगायतका कार्यहरू पर्दछन् ।मध्यम स्तरको व्यवस्थापनबाट सम्पादन हुने जोखिम व्यवस्थापन सम्बन्धी कार्य अन्तर्गत जोखिम पूनरावलोकन को काम पर्दछ ।

 

वास्तविक रूपमा जोखिम व्यवस्थापनको काम यसै स्तरबाट सम्पादन हुन्छ । विभागीय तथा महाशाखा स्तरको जोखिम व्यवस्थापन कार्य यस अन्तर्गत पर्दछन् ।कार्य संचालन स्तरमा श्रृजना हुने जोखिम व्यवस्थापनको काम यस व्यवस्थापकीय तहबाट हुन्छ । जोखिमश्रृजना हुने र लिने तह पनि यही नै हो ।

 

व्यवस्थापनका माथिल्ला तहवाट जारी भएका प्रकृया, प्रणाली, नीति तथा परिपत्रहरूका अधिनमा रहेर बैंकको तर्फवाट जोखिम लिने र व्यवस्थापन गर्ने काम कार्य संचालन स्तरबाट सम्पादित हुन्छन् ।

 

बैंकिङ जोखिम व्यवस्थापनसम्बन्धी विश्वव्यापी दस्तावेज द बैंक फर इन्टरनेशनल सेटलमेण्टद्धारा जारी गरिएको वासेल सम्बन्धी दस्तावेज बैकिंग क्षेत्रमा निहित जोखिम र यसको व्यवस्थापन गर्ने सम्वन्धमा महत्वपूर्ण र विश्वव्यापी दस्तावेज हो । यस दस्तावेजको सार यस प्रकार रहेको छ :

 

बैंकिङ व्यवसायमा विभिन्न प्रकारका जोखिमहरु हुन्छन्, ती जोखिमहरुले बैंकको पूँजीमा प्रहार गर्दछन् र यसलाई खियाउँदै लैजान्छन् । वित्तीय संस्थामा नियमित रुपमा व्यवसाय संचालन गर्न, ठूलो मात्रामा हुन सक्ने अप्रत्याशित नोक्सानीलाई पूर्ति गर्न, निक्षेपकर्ता र बाह्य साहुहरुको सुरक्षा गर्न पूँजीको आवश्यकता हुन्छ ।

 

पर्याप्त पूँजी र उपयुक्त जोखिम व्यवस्थापनको अभ्यासबाट सुरक्षित र मजबुत वित्तीय प्रणालीको विकास गर्नु वासेलका विभिन्न समयमा जारी दस्तावेजकाप्रमुख उद्देश्यहरु हुन् । सर्वसाधारणबाट निक्षेप संकलन गरी त्यसको संरक्षण गर्ने जस्तो संवेदनशील तथा महत्वपूर्ण कार्यमा संलग्न बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले आफ्ना शेयर धनीहरुको हित मात्र नहेरी निक्षेपकर्ता लगायतका सरोकारवालाहरुको समेत हित संरक्षण गर्न सक्नु पर्दछ ।

 

वासेलले बैंकका निक्षेपकर्ता तथा साहुहरुको हित रक्षाको लागि पूँजी पर्याप्त छ भन्ने कुरा सुनिश्चित गराउँदछ, जोखिमयक्त कारोवारहरुको पहिचान गरी त्यसलाई न्यून गर्ने उपायहरु सुझाउँछ र बैंकिङ प्रणाली प्रति सर्वसाधारणको विश्वास अभिवृद्धि गर्दछ ।

 

 

जोखिम व्यवस्थापनले संस्थाको अस्तित्व परिवर्तनको पखाईमा बसी घटित भएको अवस्थामा मात्र कार्य गर्नेभन्दा अनुमान र परिवर्तनको लागि तयार भएर बस्ने क्षमतामा ठूलो तवरले भर पर्ने तर्फ इंगित गर्छ ।

 

जोखिम व्यवस्थापनको उद्देश्य जोखिमसम्बन्धी गतिविधिलाई निषेध एवम् हटाउने हैन, बरु जोखिम बुझेरै पूर्ण ज्ञान स्पष्ट उद्देश्य तथा समझदारीका साथ मापन एवम् न्युनिकरण गर्न सकियोस् भनेर लिइने कार्य हो । यसले संस्थालाई असफल वा प्रतिष्पर्धात्मक अवस्थामा भौतिक रुपले स्विकार गर्न नसकिने नोक्सानी हुनबाट बचाउँछ ।

 

जोखिम व्यवस्थापनको कार्यहरु वासलातको आकार र गुण, कार्यहरुको जटिलता, प्राविधिक र पेशेवर जनशक्ति तथा सूचना प्रविधिको अवस्थाअनुसार विशिष्टीकरण गरिएको हुनुपर्दछ । जोखिम संख्यात्मक नभई विषयगत र प्रतिफल चाहिँ वस्तुगत एवम् मापनयोग्य हुने हुनाले जोखिम र प्रतिफललाई सन्तुलनमा राख्न त्यत्तिको सजिलो छैन ।

 

यदि जोखिमको विषगततालाई संख्यामा लग्न सकिने भएको भए सन्तुलन गर्ने प्रयास अर्थपूर्ण एवम् सरल हुन्थ्यो । बैंकिङ भनेको वित्तीय सेवा प्रदायक संस्था एवम् पुँजीको आवश्यकता भएका ग्राहकबीचको वित्तीय मध्यस्थता बाहेक केही होइन । त्यसैले, वित्तीय सेवाहरु प्रदान गर्ने क्रममा बैंकहरुले वित्तीय एवम् गैरवित्तीय विभिन्न किसिमका जोखिमहरुको आँकलन गर्दछन् ।