बैंकिङ खबर / दशैँ नेपालीको सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पर्व मात्र होइन, अर्थतन्त्रका लागि पनि वर्षकै महत्वपूर्ण आर्थिक मौसम हो । दशैँ नजिकिँदै जाँदा बजारमा बढ्ने चहलपहल, घर फर्किने मानिसको संख्या, बैंक तथा डिजिटल माध्यमबाट हुने कारोबार, रेमिट्यान्सको उपयोग, कर्मचारीले पाउने तलब तथा चाडपर्व खर्च र उपभोगमा हुने वृद्धिले अर्थतन्त्रको विभिन्न क्षेत्रमा एकैपटक माग सिर्जना गर्छ ।
विशेषगरी नेपालको अर्थतन्त्रमा निजी उपभोगको हिस्सा ठूलो रहेकाले दशैँजस्ता पर्वमा हुने अतिरिक्त खर्चले आर्थिक गतिविधिलाई तत्काल गति दिने गर्छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन करिब ६६ खर्ब रुपैयाँ पुगेको अवस्थामा निजी उपभोग खर्च ५४ खर्ब रुपैयाँभन्दा बढी रहेको छ । यसले नेपाली अर्थतन्त्रमा उपभोगको महत्व कति ठूलो छ भन्ने देखाउँछ । त्यसैले दशैँलाई केवल धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा हेर्नुभन्दा उपभोग, आय, बजार माग र पैसाको परिसञ्चरण बढाउने मौसमी आर्थिक चक्रका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ ।
दशैँ आउनासाथ चलायमान हुन्छ बजार
दशैँअघि बजारमा हुने किनमेल नै अर्थतन्त्र चलायमान हुने पहिलो आधार हो । नयाँ कपडा, जुत्ता, खाद्यान्न, मासु, विद्युतीय सामग्री, मोबाइल, घरायसी सामान, सवारीसाधन तथा विभिन्न सेवामा माग बढ्छ ।
एउटा परिवारले कपडा किन्दा त्यसको प्रभाव कपडा पसलमा मात्र सीमित हुँदैन । पसलले थोक व्यापारीबाट सामान ल्याउँछ, थोक व्यापारीले आयातकर्ता वा उत्पादकबाट सामान खरिद गर्छ, त्यसपछि यातायात व्यवसायी, गोदाम, मजदुर र अन्य सेवा प्रदायकसम्म त्यसको प्रभाव पुग्छ ।
यसरी एउटा उपभोक्ताको खर्च धेरै तह हुँदै अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा पुग्छ । दशैँ–तिहारको समयमा खाद्यान्नदेखि कपडा, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हवाई सेवा, पर्यटन र मनोरञ्जनसम्मका क्षेत्रमा माग बढ्ने गरेको देखिन्छ । यसले व्यापारिक कारोबार मात्र होइन, सेवाक्षेत्रको गतिविधिसमेत बढाउँछ ।
नेपालको दशैँ अर्थतन्त्रमा रेमिट्यान्सको भूमिका झन् महत्वपूर्ण छ । विदेशमा रहेका नेपालीले दशैँका बेला परिवारका लागि थप रकम पठाउने गर्छन् । घरपरिवारमा पुगेको त्यही रकम खाद्यान्न, कपडा, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, घरायसी सामान वा अन्य आवश्यकतामा खर्च हुन्छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार चालु आर्थिक वर्षको पहिलो महिनामै रेमिट्यान्स आप्रवाह २ खर्ब १५ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ पुगेको थियो, जुन अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा २१.२ प्रतिशत बढी हो ।
यसलाई केवल विदेशी मुद्रा भित्रिएको तथ्यांकका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन । रेमिट्यान्स घरपरिवारमा पुगेपछि त्यसको एउटा ठूलो हिस्सा उपभोगमा जाने भएकाले यसले स्थानीय बजारमा माग सिर्जना गर्छ । अर्थात्, विदेशमा कमाएको पैसा नेपाल भित्रिन्छ, घरपरिवारमा पुग्छ, बजारमा खर्च हुन्छ र त्यसपछि व्यापारी, सेवा प्रदायक तथा श्रमिक हुँदै पुनः अर्थतन्त्रमा घुम्छ । यही कारण दशैँको समयमा रेमिट्यान्स र उपभोगबीचको सम्बन्ध निकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
तलब, बोनस र चाडपर्व खर्चले थप्छ बजारको पैसा
दशैँको आर्थिक प्रभाव रेमिट्यान्समा मात्र सीमित छैन । सरकारी तथा निजी क्षेत्रका कर्मचारीले तलबसँगै चाडपर्व खर्च वा बोनस पाउने भएकाले यस समयमा परिवारको खर्च गर्ने क्षमता बढ्छ । वर्षभरि आम्दानी भए पनि खर्च स्थगित गरेका कतिपय उपभोक्ताले दशैँलाई खरिदको समय बनाउँछन् । घरायसी सामानदेखि कपडा र मनोरञ्जनसम्मका खर्च एकैपटक बढ्छन् ।
यसले अर्थतन्त्रमा मागको मौसमी वृद्धि गराउँछ । बजारमा आएको अतिरिक्त पैसा व्यापारीको खातामा पुग्छ, व्यापारीले आपूर्तिकर्तालाई भुक्तानी गर्छ, आपूर्तिकर्ताले श्रमिक तथा अन्य सेवा प्रदायकलाई रकम दिन्छ । यसरी एउटै रकम धेरै पटक कारोबारमा आउँदा अर्थतन्त्रमा पैसाको परिसञ्चरण बढ्छ ।
दशैँको आर्थिक गतिविधिको प्रभाव बैंकिङ क्षेत्रमा पनि देखिन्छ । तलब, रेमिट्यान्स र अन्य आम्दानी बैंक खातामा जम्मा भएपछि उपभोक्ताले एटीएम, मोबाइल बैंकिङ, कार्ड तथा डिजिटल भुक्तानीमार्फत खर्च गर्न सक्छन् । यद्यपि दशैँमा नगदको माग अझै उच्च छ । नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार असोज महिनामा मात्रै बजारमा करिब ६३ अर्ब रुपैयाँ बराबरको थप मुद्रा गएको थियो । भदौमा बजारमा चलनचल्तीमा रहेको नगद करिब ७९४ अर्ब रुपैयाँ रहेकोमा असोजको मध्यसम्म ८५७ अर्ब रुपैयाँ पुगेको थियो । दशैँका लागि करिब १३ अर्ब रुपैयाँ बराबरका नयाँ तथा सफा नोटसमेत साटिएका थिए ।
यसले डिजिटल भुक्तानी बढिरहेको भए पनि नेपाली समाजमा दशैँका बेला नगद कारोबारको माग अझै बलियो रहेको देखाउँछ ।
यातायातदेखि होटलसम्म बढ्छ कारोबार
दशैँको आर्थिक प्रभाव बजार र बैंकिङ कारोबारमा मात्र देखिँदैन । यसको ठूलो प्रभाव यातायात क्षेत्रमा पनि पर्छ । शहरमा काम गर्ने तथा अध्ययन गर्ने मानिस दशैँ मनाउन गाउँघर फर्किन्छन् । यसले सार्वजनिक यातायात, हवाई सेवा र निजी सवारीसाधनको प्रयोग बढाउँछ । गाउँ फर्किएपछि स्थानीय बजार, होटल, रेस्टुरेन्ट, पर्यटन तथा मनोरञ्जनसम्बन्धी गतिविधिमा समेत वृद्धि हुन्छ ।
यसरी दशैँले शहरी अर्थतन्त्रबाट ग्रामीण अर्थतन्त्रतर्फ समेत रकमको प्रवाह बढाउने काम गर्छ ।
विशेषगरी वर्षभरि शहरमा केन्द्रित रहेको आम्दानीको केही हिस्सा दशैँमा गाउँसम्म पुग्छ । गाउँमा परिवारका लागि सामान खरिद, स्थानीय बजारमा खर्च, होटल तथा यातायातको प्रयोग र अन्य सामाजिक गतिविधिले ग्रामीण क्षेत्रमा पनि आर्थिक चहलपहल बढाउँछ ।
दशैँको अर्थतन्त्रमा साना तथा मध्यम व्यवसायको भूमिका पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । कपडा पसल, जुत्ता पसल, किराना, मासु पसल, होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, सौन्दर्य व्यवसायदेखि अनलाइन व्यापारसम्मले दशैँको मागबाट लाभ लिन्छन् ।
धेरै व्यवसायीका लागि दशैँको व्यापार वर्षकै महत्वपूर्ण बिक्री सिजन हुन्छ । केही व्यवसायीले दशैँअघि गरेको कारोबारले वर्षका अन्य महिनाको कमजोर व्यापारलाई समेत धान्न सहयोग गर्ने बताउँदै आएका छन् । यस अर्थमा दशैँ केवल उपभोक्ताको खर्च गर्ने समय होइन, व्यवसायीका लागि आम्दानी र नगद प्रवाह बढाउने अवसर पनि हो ।
दशैँले अर्थतन्त्र चलायमान गराउँछ भन्दैमा सबै खर्चलाई सकारात्मक मान्न सकिँदैन । नेपालको ठूलो हिस्सा उपभोगका लागि आयातित वस्तुमा निर्भर छ । पछिल्लो आर्थिक वर्षमा वस्तु आयात १६.२ प्रतिशतले बढेर २० खर्ब ९६ अर्ब रुपैयाँभन्दा माथि पुगेको थियो । यस्तो अवस्थामा दशैँको अतिरिक्त मागको ठूलो हिस्सा विदेशी वस्तु खरिदमा गयो भने बजारमा कारोबार बढे पनि त्यसको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादन विस्तारमा परिणत हुँदैन ।
अर्थात् दशैँले कारोबार बढाउँछ, तर कारोबार बढ्नु मात्र आर्थिक आत्मनिर्भरता बढ्नु होइन । यदि दशैँमा नेपाली उत्पादन, स्वदेशी कपडा, स्थानीय खाद्यान्न, घरेलु उद्योग र स्थानीय सेवाको माग बढाउन सकियो भने यसको आर्थिक प्रभाव अझ बलियो र दिगो हुन सक्छ ।
महँगीले घटाउन सक्छ वास्तविक क्रयशक्ति
यस वर्ष दशैँको आर्थिक विश्लेषण गर्दा महँगीलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार २०८३ भदौसम्म वार्षिक उपभोक्ता मूल्यवृद्धि ६.३४ प्रतिशत पुगेको छ । खाद्य तथा पेय पदार्थको मूल्यवृद्धि ७.५४ प्रतिशत र गैरखाद्य तथा सेवा समूहको मूल्यवृद्धि ५.६९ प्रतिशत रहेको छ । यसको अर्थ बजारमा पैसा बढी घुमे पनि त्यसले मात्र उपभोक्ताको वास्तविक आर्थिक अवस्था सुधार भएको प्रमाणित गर्दैन । वस्तु तथा सेवाको मूल्य पनि बढेको अवस्थामा परिवारले पहिलेभन्दा बढी रकम खर्च गरे पनि समान मात्रामा वस्तु तथा सेवा प्राप्त नहुन सक्छ ।
त्यसैले दशैँको आर्थिक गतिविधिलाई ‘कति रुपैयाँ खर्च भयो?’ भन्ने प्रश्नले मात्र नाप्नु पर्याप्त हुँदैन । ‘त्यो खर्चले कति वास्तविक वस्तु तथा सेवा सिर्जना गर्यो?’ भन्ने प्रश्न पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।
दशैँ : उपभोगको अवसर कि उत्पादन बढाउने अवसर ?
दशैँको आर्थिक प्रभावलाई अझ सकारात्मक बनाउन उपभोगसँगै उत्पादन बढाउन आवश्यक छ । दशैँमा नेपाली उपभोक्ताले खर्च गर्ने रकमको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादनमा जाने वातावरण बनाउन सकियो भने व्यापार घाटा कम गर्न, घरेलु उद्योगलाई प्रोत्साहन गर्न र रोजगारी सिर्जना गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
स्थानीय उत्पादनको बजार विस्तार, घरेलु तथा साना उद्योगका वस्तुको प्रवर्द्धन, कृषि उत्पादनको बजारीकरण र स्वदेशी ब्रान्डको प्रयोग बढाउन सके दशैँको उपभोग अर्थतन्त्रका लागि थप उत्पादक बन्न सक्छ ।
दशैँले अर्थतन्त्रलाई चलायमान गराउने प्रमुख माध्यम भनेको पैसाको गति बढाउनु हो । रेमिट्यान्स, तलब, बोनस तथा बचतबाट आएको रकम बजारमा खर्च हुन्छ । त्यसपछि त्यो रकम व्यापारी, उत्पादक, यातायात व्यवसायी, होटल, श्रमिक र अन्य सेवा प्रदायकसम्म पुग्छ । यसले माग बढाउँछ, कारोबार बढाउँछ, आम्दानी सिर्जना गर्छ र आर्थिक गतिविधिमा गति ल्याउँछ । तर यसको प्रभाव कति दिगो हुन्छ भन्ने कुरा खर्चको प्रकृतिमा निर्भर गर्छ । यदि खर्च मुख्यतः आयातित वस्तुमा केन्द्रित भयो भने अर्थतन्त्रमा तत्काल चहलपहल त आउँछ, तर दीर्घकालमा व्यापार घाटा बढ्न सक्छ । यदि खर्चको ठूलो हिस्सा स्वदेशी उत्पादन र सेवामा जान्छ भने त्यसले घरेलु उत्पादन, रोजगारी र आम्दानीलाई बलियो बनाउन सक्छ ।
