डा. प्रकाश कुमार श्रेष्ठ, बरिष्ठ अर्थशास्त्री
कहिले बैंकिङको पहिचान ठूलो भवन, धेरै शाखा र लामो लाइनसँग जोडिन्थ्यो। ग्राहकले बैंकिङ सेवा लिन घण्टौँ समय खर्च गर्नुपर्थ्यो। कर्जा लिनदेखि सामान्य कारोबार गर्नसम्म धेरै कागजी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्ने अवस्था थियो । तर प्रविधिको तीव्र विकाससँगै बैंकिङ क्षेत्रको स्वरूप फेरिँदै गएको छ। आजको बैंकिङ केवल पैसा राख्ने र निकाल्ने माध्यम मात्र होइन, डेटा, विश्लेषण र प्रविधिमा आधारित स्मार्ट सेवा प्रणाली बन्दै गएको छ। यही परिवर्तनको केन्द्रमा अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आएको छ। विश्वका विकसित वित्तीय बजारहरूमा एआईको प्रयोगले बैंकिङ सेवाको गति, गुणस्तर र निर्णय क्षमतामा ठूलो परिवर्तन ल्याइरहेको छ। नेपालजस्ता विकासशील अर्थतन्त्रका लागि पनि एआई बैंकिङ क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउने महत्वपूर्ण अवसर बन्न सक्ने देखिएको छ।
वरिष्ठ बैंकिङ विज्ञ तथा अर्थविद् डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठको बुझाइमा अबको बैंकिङ परम्परागत वित्तीय मध्यस्थताको सीमाभन्दा बाहिर जानुपर्ने समय आएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाले ग्राहकको पैसा व्यवस्थापन गर्ने मात्र होइन, डेटा र प्रविधिको प्रयोगमार्फत ग्राहकको आवश्यकता बुझ्ने, जोखिम पहिचान गर्ने र व्यक्तिगत सेवा प्रदान गर्ने क्षमताको विकास गर्नुपर्ने उनको धारणा छ । उनका अनुसार भविष्यको बैंकिङ प्रणालीको आधार नै डेटा हुनेछ। बैंकसँग अहिले लाखौँ ग्राहकका वित्तीय गतिविधिसम्बन्धी तथ्यांक छन्। तर त्यो तथ्यांकलाई कसरी विश्लेषण गर्ने र त्यसबाट कसरी उपयोगी निर्णय निकाल्ने भन्ने विषय महत्वपूर्ण बनेको छ। एआईले यही कामलाई सहज बनाउने क्षमता राख्छ।
बैंकिङको केन्द्रमा अब ग्राहकको व्यवहार
परम्परागत बैंकिङ प्रणालीमा सबै ग्राहकलाई एउटै प्रकारको सेवा दिने अभ्यास लामो समयदेखि चल्दै आएको छ। तर डिजिटल युगमा ग्राहकको अपेक्षा परिवर्तन भएको छ। अहिले ग्राहकले आफ्नो आवश्यकता र व्यवहारअनुसारको सेवा खोजिरहेका छन्। डा. श्रेष्ठका अनुसार एआईले बैंकहरूलाई ग्राहकलाई अझ राम्रोसँग बुझ्ने क्षमता प्रदान गर्न सक्छ। ग्राहकले कुन प्रकारको सेवा खोजिरहेका छन्, उनीहरूको वित्तीय व्यवहार कस्तो छ, भविष्यमा उनीहरूलाई कुन सेवा आवश्यक पर्न सक्छ भन्ने कुरा डेटा विश्लेषणमार्फत पहिचान गर्न सकिन्छ।
यसले बैंक र ग्राहकबीचको सम्बन्धलाई नयाँ स्तरमा पुर्याउन सक्छ। बैंकले केवल सेवा बेच्ने संस्था नभई ग्राहकको वित्तीय योजनामा सहयोग गर्ने साझेदारका रूपमा विकास हुन सक्छ। डिपोजिट परिचालनदेखि कर्जा व्यवस्थापनसम्म एआई उपयोगी बन्न सक्छ। ग्राहकको व्यवहार अध्ययन गरेर बैंकले प्रभावकारी निक्षेप रणनीति बनाउन सक्छ भने कर्जा प्रवाहमा पनि थप वैज्ञानिक निर्णय लिन सक्छ।
बैंकिङ क्षेत्रको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष कर्जा व्यवस्थापन हो। बैंकको नाफा, स्थायित्व र जोखिम धेरै हदसम्म कर्जा गुणस्तरमा निर्भर हुन्छ। परम्परागत कर्जा मूल्याङ्कन प्रणालीमा सीमित सूचकका आधारमा निर्णय गरिँदै आएको छ। तर एआईले ग्राहकको आम्दानी, कारोबार इतिहास, भुक्तानी व्यवहारलगायत धेरै पक्षलाई एकैपटक विश्लेषण गर्न सक्छ। यसले कर्जा दिने निर्णयलाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्छ। सही ग्राहक पहिचान गर्न, जोखिम घटाउन र खराब कर्जा नियन्त्रण गर्न प्रविधिले महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याउन सक्छ। नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा अहिले पनि खराब कर्जा व्यवस्थापन ठूलो चुनौतीका रूपमा रहेको छ। यस्तो अवस्थामा डेटा आधारित कर्जा मूल्याङ्कन प्रणालीले बैंकहरूको जोखिम व्यवस्थापन क्षमता बढाउन सक्छ।
डा. श्रेष्ठको दृष्टिकोणमा एआई मानिसको विकल्प होइन, मानिसको क्षमता बढाउने माध्यम हो। नियमित र दोहोरिने कामहरू स्वचालित प्रणालीले गर्न सक्छन्, तर रणनीतिक निर्णय, ग्राहकसँगको सम्बन्ध र जटिल समस्या समाधानमा मानव क्षमताको भूमिका महत्वपूर्ण रहनेछ । त्यसैले बैंकहरूले प्रविधिमा लगानीसँगै जनशक्ति विकासमा पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ। कर्मचारीलाई नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न सक्षम बनाउने, डेटा बुझ्ने क्षमता विकास गर्ने र डिजिटल प्रणालीसँग अनुकूल बनाउने काम अब बैंकिङ संस्थाको प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने देखिन्छ।
डिजिटल बैंकिङपछि एआई बैंकिङको चरण
नेपालमा डिजिटल बैंकिङको विस्तार तीव्र गतिमा भइरहेको छ। मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल भुक्तानी, क्यूआर कारोबारलगायतका सेवाले बैंकिङ व्यवहार परिवर्तन गरिसकेका छन्। तर डिजिटल बैंकिङ केवल अनलाइन सेवा उपलब्ध गराउनु मात्र होइन। त्यसलाई अझ बुद्धिमान, सुरक्षित र ग्राहक केन्द्रित बनाउने अर्को चरण एआई बैंकिङ हो। ग्राहकको प्रश्नको तत्काल समाधान गर्ने च्याटबट, शंकास्पद कारोबार पहिचान गर्ने प्रणाली, स्वचालित वित्तीय सुझाव दिने सेवा र व्यक्तिगत बैंकिङ समाधानहरू अब सामान्य बन्दै जानेछन्। नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि यस परिवर्तनलाई समयमै बुझेर रणनीतिक रूपमा अघि बढ्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
डेटा नै भविष्यको बैंकिङ शक्ति
आगामी दिनमा बैंकिङ प्रतिस्पर्धा केवल पूँजी, शाखा संख्या वा ग्राहक संख्याले निर्धारण गर्ने छैन। कुन संस्थाले डेटा प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ, कुन संस्थाले ग्राहकलाई राम्रोसँग बुझ्न सक्छ र कुन संस्थाले प्रविधिको प्रयोगबाट सेवा सुधार गर्न सक्छ भन्ने कुराले प्रतिस्पर्धाको दिशा तय गर्नेछ।
डा. श्रेष्ठले औंल्याएजस्तै वित्तीय मध्यस्थताको परम्परागत अवधारणा विस्तारै परिवर्तन हुँदैछ। अब बैंकहरू डेटा व्यवस्थापन गर्ने, विश्लेषण गर्ने र त्यसका आधारमा निर्णय गर्ने संस्थाका रूपमा विकास हुनुपर्नेछ। यसका लागि बैंकहरूले प्रविधिमा मात्र होइन, साइबर सुरक्षा, डेटा संरक्षण र अनुसन्धान क्षमतामा पनि लगानी बढाउनुपर्ने हुन्छ।
एआईले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रका लागि ठूलो अवसर सिर्जना गर्न सक्छ। विशेषगरी वित्तीय पहुँच विस्तार, ग्रामीण क्षेत्रमा सेवा पुर्याउने, ग्राहक सेवा सुधार गर्ने र सञ्चालन लागत घटाउने क्षेत्रमा यसको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ। तर प्रविधिको प्रयोगसँगै जोखिम पनि आउँछन्। ग्राहकको व्यक्तिगत विवरणको सुरक्षा, साइबर आक्रमणबाट बच्ने क्षमता र एआईको जिम्मेवार प्रयोग सुनिश्चित गर्नु चुनौतीपूर्ण विषय हुन्। त्यसैले नियामक निकाय र बैंकहरूले प्रविधिको प्रयोगसँगै आवश्यक नीति, सुरक्षा प्रणाली र दक्ष जनशक्ति विकासमा ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। बैंकिङ क्षेत्र अब नयाँ मोडमा प्रवेश गरिरहेको छ। पैसा व्यवस्थापन गर्ने परम्परागत भूमिकाबाट बैंकहरू सूचना, डेटा र प्रविधिमा आधारित वित्तीय सेवा प्रदायक संस्थामा रूपान्तरण हुँदैछन्।
एआई यो परिवर्तनको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ। यसले बैंकिङ सेवालाई छिटो, सुरक्षित र ग्राहक केन्द्रित बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ। डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठको दृष्टिकोणमा, अबको प्रश्न बैंकहरूले एआई प्रयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, कसरी प्रभावकारी र जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गर्ने भन्ने हो। समयअनुसार प्रविधि आत्मसात् गर्ने संस्थाहरू भविष्यको बैंकिङ प्रतिस्पर्धामा अगाडि रहनेछन्। किनकि अबको बैंकिङ शाखा र भवनको होइन, डेटा, बुद्धिमत्ता र प्रविधिको प्रतिस्पर्धा हुनेछ। मिडिया इन्टरनेसनलद्धारा हालै आयोजित एआई डिजिटल फाइनान्स समिटमा व्यक्त भनाइमा आधारीत
