बैंकिङ खबर / पछिल्लो समय केही व्यापारी, व्यबसायी र ठेकेदारहरुमाथि प्रश्न उठेको छ । सेयर बजार, बीमा बजार हुँदै अन्य क्षेत्रमा सिण्डीकेट भयो भन्ने कुरुा छ । के नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पनि यो सम्भव छ त ? यस रिपोर्टमा हामी यसै कुरालाई उठाएका छौं । नेपालको बैंकिङ क्षेत्र पछिल्लो दुई दशकमा निकै परिवर्तन भएको छ। कुनै समय केही सीमित बैंक तथा वित्तीय संस्थामा केन्द्रित रहेको वित्तीय प्रणाली अहिले देशभर विस्तार भएको छ। बैंकिङ पहुँच बढेको छ, डिजिटल कारोबारले गति लिएको छ र वित्तीय गतिविधि पनि पहिलेभन्दा धेरै औपचारिक बनेको छ। तर, बैंकिङ क्षेत्र विस्तार हुँदै जाँदा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ– के नेपालको बैंकिङ बजार केही सीमित ठूला संस्थाको प्रभावमा केन्द्रित हुँदै गएको छ ? पछिल्लो समय धितोपत्र बजारमा केही ठूला लगानीकर्ता वा समूहको प्रभावबारे बहस भइरहेका बेला बैंकिङ क्षेत्रमा पनि ठूला बैंकको बढ्दो शक्ति र बजार प्रभावबारे चर्चा हुन थालेको छ। यद्यपि, बैंक ठूलो हुनु र बजार नियन्त्रण गर्नु फरक विषय हुन्। ठूलो आकार आफैंमा समस्या होइन, तर त्यसले प्रतिस्पर्धा, ग्राहक सेवा र समग्र वित्तीय प्रणालीमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ।
मर्जरपछि बदलिएको बैंकिङ संरचना
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा पछिल्ला वर्षहरूमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भनेको मर्जर तथा प्राप्तिको प्रक्रिया हो। नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय प्रणालीलाई बलियो, स्थिर र सक्षम बनाउने उद्देश्यले बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई मर्जरका लागि प्रोत्साहन गरेको थियो। यस प्रक्रियापछि बैंक तथा वित्तीय संस्थाको संख्या घटेको छ भने केही बैंकको आकार निकै ठूलो बनेको छ। अहिले केही वाणिज्य बैंकसँग ठूलो निक्षेप आधार, ठूलो कर्जा पोर्टफोलियो, देशभर फैलिएको शाखा सञ्जाल र अत्याधुनिक प्रविधिमा लगानी गर्ने क्षमता छ। यसले उनीहरूलाई बजारमा स्वाभाविक रूपमा बलियो बनाएको छ। जब ठूलो बैंकले आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्छ, त्यसको प्रभाव अन्य बैंक र समग्र बजारमा समेत देखिन सक्छ। बैंकिङ क्षेत्रमा सबैभन्दा धेरै प्रभाव ब्याजदर र कर्जा प्रवाहमा देखिन्छ। बैंकहरूले निक्षेप संकलन गर्न र कर्जा विस्तार गर्न लिने निर्णयले वित्तीय बजारको दिशा निर्धारण गर्छ। यदि ठूला बैंकहरूले निक्षेपको ब्याजदर बढाउँछन् भने अन्य बैंकलाई पनि निक्षेप जोगाउन दबाब पर्छ। त्यसैगरी, ठूला बैंकले कर्जाको ब्याजदर घटाएर आक्रामक रूपमा कर्जा विस्तार गर्न थाले भने प्रतिस्पर्धी बैंकहरूले पनि आफ्नो रणनीति परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ। यस अर्थमा ठूला बैंकहरू बजारका प्रभावशाली खेलाडी हुन्। उनीहरूको निर्णयले बजारमा तरंग ल्याउन सक्छ।
तर यस्तो प्रभावलाई सिधै गलत अभ्यास भन्न मिल्दैन। बजारमा ठूलो हिस्सा भएका संस्थाको निर्णयले असर पार्नु सामान्य आर्थिक प्रक्रिया हो। नेपालका ठूला बैंकहरू ठूला उद्योग, व्यापारिक समूह र पूर्वाधार परियोजनाका प्रमुख वित्तीय साझेदार बनेका छन्। जलविद्युत्, पर्यटन, उत्पादनमूलक उद्योग, निर्माण तथा ठूला व्यापारिक परियोजनामा ठूलो रकम आवश्यक पर्छ। यस्तो अवस्थामा ठूलो पूँजी र जोखिम वहन गर्ने क्षमता भएका बैंकको भूमिका स्वाभाविक रूपमा बढ्छ। तर यससँगै अर्को बहस पनि छ– के ठूला व्यवसाय र ठूला ग्राहकले मात्र सहज बैंकिङ सुविधा पाइरहेका छन् ? साना तथा मझौला व्यवसायी र नयाँ उद्यमीले कर्जा पहुँचमा अझै कठिनाइ भोगिरहेका छन् कि छैनन् भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
के बैंकिङ क्षेत्रमा सिण्डीकेटको जोखिम हुन्छ ?
सामान्य अर्थमा सिण्डीकेट भन्नाले केही समूह मिलेर बजारलाई आफ्नो अनुकूल प्रभावित पार्ने गतिविधिलाई बुझिन्छ। बैंकिङ क्षेत्रमा पनि सैद्धान्तिक रूपमा यस्तो जोखिम हुन सक्छ। यदि बैंकहरूले आपसमा मिलेर ब्याजदर निर्धारण गर्ने, प्रतिस्पर्धा सीमित गर्ने वा ग्राहक हित विपरीत निर्णय गर्ने अवस्था आएमा त्यो गम्भीर विषय बन्न सक्छ । तर नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अन्य धेरै व्यवसायभन्दा फरक छ। यो अत्यधिक नियमन भएको क्षेत्र हो। बैंकहरूले नेपाल राष्ट्र बैंकको निर्देशन, पूँजी पर्याप्तता, तरलता व्यवस्थापन, कर्जा सीमा र जोखिम व्यवस्थापनसम्बन्धी नियम पालना गर्नुपर्छ। त्यसैले केही बैंकको निर्णय समान देखिँदैमा त्यसलाई सिण्डीकेट भन्न मिल्दैन। त्यसका लागि स्पष्ट प्रमाण र नियामकीय निष्कर्ष आवश्यक हुन्छ।
ठूला बैंकको उपस्थितिले अर्थतन्त्रलाई धेरै फाइदा पनि पुर्याउँछ। बलिया बैंकले ठूला परियोजनामा लगानी गर्न सक्छन्, प्रविधिमा ठूलो लगानी गर्न सक्छन् र अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार विस्तार गर्न सक्छन्। वित्तीय प्रणालीमा केही बलिया संस्थाको उपस्थितिले संकटको समयमा पनि स्थायित्व दिन सक्छ। त्यसैले ठूलो हुनु र प्रभावशाली हुनु सकारात्मक वा नकारात्मक भन्ने कुरा उनीहरूको व्यवहार र नियमन प्रणालीमा निर्भर गर्छ।
ग्राहकको नजरबाट कस्तो देखिन्छ ?
सामान्य ग्राहकका लागि बैंक कति ठूलो छ भन्नेभन्दा पनि सेवा कस्तो छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ। ग्राहकले खोज्ने विषय हुन्– सहज कर्जा, उचित ब्याजदर, छिटो सेवा, पारदर्शी शुल्क र भरपर्दो डिजिटल सुविधा। यदि बैंकहरू ठूलो हुँदै गए पनि ग्राहकले सहज सेवा पाउन सकेनन् भने बजार शक्तिको बहस स्वाभाविक रूपमा उठ्छ। ठूला बैंकको प्रभाव बढ्दै जाँदा नियामक निकायको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। बजारमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा कायम राख्नु, अस्वाभाविक गतिविधि निगरानी गर्नु र ग्राहक हित संरक्षण गर्नु नियमनको मुख्य जिम्मेवारी हो। नेपालको बैंकिङ क्षेत्रलाई बलियो बनाउन ठूला बैंकलाई कमजोर बनाउने होइन, उनीहरूको क्षमता आर्थिक विकासमा प्रयोग हुने वातावरण सिर्जना गर्न आवश्यक छ।
