बैंकिङ खबर / नेपालमा केही वर्षअघिसम्म बैंकिङ सेवा भन्नासाथ बैंकको शाखामा पुगेर लाइन बस्ने, नगद झिक्ने वा जम्मा गर्ने र कागजी प्रक्रिया पूरा गर्ने अवस्था थियो। तर अहिले यही अभ्यासमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। मोबाइल फोन, इन्टरनेट र डिजिटल प्रविधिको विस्तारसँगै नेपाली समाजको वित्तीय व्यवहार पनि तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ।
आज शहरदेखि गाउँसम्म मानिसहरू मोबाइलबाट पैसा पठाउने, बिल तिर्ने, क्यूआरमार्फत कारोबार गर्ने, अनलाइन बैंकिङ प्रयोग गर्ने र डिजिटल माध्यमबाट वित्तीय सेवा लिने अवस्थामा पुगेका छन्। यसले नेपालको वित्तीय प्रणालीलाई परम्परागत बैंकिङबाट डिजिटल बैंकिङतर्फ अघि बढाइरहेको छ।
तर डिजिटल वित्तीय प्रणालीको विस्तारसँगै नयाँ अवसर मात्र होइन, चुनौती पनि थपिएका छन्। वित्तीय पहुँच, साइबर सुरक्षा, डिजिटल साक्षरता र प्रविधिमा समान पहुँच अहिलेका प्रमुख प्रश्न बनेका छन्।
नगदबाट डिजिटल कारोबारतर्फ बदलिँदै नेपाली समाज
नेपाल लामो समयसम्म नगदमा आधारित अर्थतन्त्रको रूपमा चिनिन्थ्यो। साना पसलदेखि ठूला कारोबारसम्म अधिकांश आर्थिक गतिविधि नगदमै हुने गर्थ्यो। बैंक खाता भएका मानिसको संख्या सीमित थियो भने ग्रामीण क्षेत्रमा औपचारिक वित्तीय सेवाको पहुँच अझै कमजोर थियो।
तर पछिल्ला वर्षमा अवस्था परिवर्तन भएको छ। स्मार्टफोनको विस्तार, इन्टरनेट पहुँचको वृद्धि र बैंक तथा वित्तीय संस्थाको डिजिटल सेवा विस्तारले मानिसको कारोबार गर्ने शैली परिवर्तन गरेको छ।
अहिले बजारमा तरकारी किन्ने, रेस्टुरेन्टको बिल तिर्ने, यातायात सेवा प्रयोग गर्ने वा साथीभाइलाई पैसा पठाउने कामसमेत मोबाइलबाटै हुन थालेको छ। डिजिटल भुक्तानी केवल शहरको सुविधा नभई गाउँघरमा पनि विस्तार हुँदै गएको छ। साना व्यापारीदेखि स्वरोजगार व्यक्तिसम्म डिजिटल कारोबारतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्।
मोबाइल बैंकिङ : वित्तीय पहुँचको नयाँ माध्यम
नेपालको वित्तीय डिजिटलाइजेसनको सबैभन्दा ठूलो आधार मोबाइल बैंकिङ बनेको छ। पहिले बैंकिङ सेवाका लागि ग्राहकले बैंकको शाखा खोज्नुपर्थ्यो। तर अहिले मोबाइल एपमार्फत खाता हेर्ने, रकम स्थानान्तरण गर्ने, बिल भुक्तानी गर्ने, मोबाइल रिचार्ज गर्ने तथा विभिन्न सेवाको उपयोग गर्न सकिन्छ। यसले बैंकिङ सेवालाई ग्राहकको हातमै पुर्याएको छ।
विशेषगरी बैंक शाखा कम भएका ग्रामीण क्षेत्रमा मोबाइल बैंकिङले वित्तीय पहुँच विस्तार गर्ने महत्वपूर्ण माध्यमको भूमिका खेलेको छ। अब बैंकसम्म पुग्न नसक्ने मानिस पनि डिजिटल माध्यमबाट आधारभूत वित्तीय सेवा प्रयोग गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन्।
क्यूआर कारोबारले बदल्यो साना व्यवसायको स्वरूप
नेपालमा डिजिटल भुक्तानी विस्तारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष क्यूआर कोड कारोबार हो। केही वर्षअघिसम्म साना व्यापारीका लागि डिजिटल भुक्तानी प्रणाली महँगो र जटिल मानिन्थ्यो। तर अहिले चिया पसल, किराना पसल, रेस्टुरेन्ट, यातायात सेवा र साना व्यवसायमा समेत क्यूआर भुक्तानी सामान्य बन्दै गएको छ। यसले व्यवसायीलाई नगद व्यवस्थापनको झन्झट घटाएको छ भने ग्राहकलाई पनि सहज कारोबारको सुविधा दिएको छ। क्यूआर कारोबारको विस्तारले नेपालको अर्थतन्त्रलाई अझ औपचारिक बनाउने सम्भावना बढाएको छ। नगद कारोबार कम हुँदै जाँदा आर्थिक गतिविधिको अभिलेख राख्न पनि सहज हुन्छ।
डिजिटल बैंकिङमा युवाको प्रभाव
नेपालमा डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारमा युवाको भूमिका महत्वपूर्ण देखिन्छ। प्रविधिसँग सहज रहेका युवा पुस्ताले मोबाइल बैंकिङ, डिजिटल वालेट र अनलाइन भुक्तानीलाई छिटो अपनाएका छन्। उनीहरूको प्रयोग व्यवहारले बैंक तथा वित्तीय संस्थालाई पनि डिजिटल सेवा विस्तार गर्न दबाब दिएको छ। बैंकहरूबीच प्रतिस्पर्धा केवल शाखा संख्या र ब्याजदरमा सीमित छैन। मोबाइल एपको गुणस्तर, डिजिटल सुरक्षा, अनलाइन सेवा र ग्राहक अनुभव पनि प्रतिस्पर्धाको आधार बन्न थालेको छ।
रेमिट्यान्स र डिजिटल वित्तीय प्रणालीको सम्बन्ध
नेपालजस्तो वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर मुलुकमा डिजिटल वित्तीय प्रणालीको महत्व अझ बढी छ। विदेशबाट आउने रकमलाई सुरक्षित र सहज रूपमा प्राप्त गर्न डिजिटल माध्यमले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। पहिले रेमिट्यान्स प्राप्त गर्न निश्चित स्थानमा पुग्नुपर्ने अवस्था थियो भने अहिले डिजिटल माध्यमबाट रकम प्राप्त गर्ने सुविधा विस्तार भएको छ। यसले समय र लागत घटाउनुका साथै वित्तीय प्रणालीलाई थप व्यवस्थित बनाउने आधार तयार गरेको छ।
चुनौती पनि बढ्दैछन्
डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तार सकारात्मक भए पनि यससँगै केही चुनौतीहरू देखिएका छन्। सबैभन्दा ठूलो चुनौती डिजिटल साक्षरताको हो। प्रविधि प्रयोग गर्ने क्षमता सबै नागरिकमा समान छैन। विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्र, ज्येष्ठ नागरिक र प्रविधिसँग कम परिचित समूह अझै डिजिटल सेवाको पूर्ण उपयोग गर्न सक्ने अवस्थामा छैनन्। कतिपय मानिस डिजिटल कारोबार गर्दा सुरक्षासम्बन्धी जोखिमबारे पर्याप्त जानकारी राख्दैनन्। पासवर्ड सुरक्षा, फिसिङ, ठगीपूर्ण लिंक र अनधिकृत कारोबारजस्ता समस्या बढिरहेका छन्। त्यसैले डिजिटल वित्तीय विस्तारसँगै साइबर सुरक्षा र वित्तीय चेतना अभिवृद्धि आवश्यक भएको छ।
डिजिटल बैंकिङमा विश्वास सबैभन्दा ठूलो आधार
वित्तीय डिजिटलाइजेसन सफल हुनका लागि प्रविधि मात्र पर्याप्त हुँदैन। ग्राहकको विश्वास सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष हो। यदि डिजिटल कारोबार सुरक्षित छ भन्ने विश्वास बढाउन सकियो भने यसको प्रयोग अझ तीव्र रूपमा विस्तार हुनेछ। तर सेवा अवरुद्ध हुने, रकम हराउने वा ठगी हुने घटना बढेमा मानिस पुनः परम्परागत कारोबारतर्फ फर्किन सक्छन्। त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाले प्रविधिको विकाससँगै सुरक्षा प्रणालीलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालको डिजिटल अर्थतन्त्रको भविष्य
नेपाल अहिले डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढिरहेको छ। डिजिटल भुक्तानी, मोबाइल बैंकिङ, अनलाइन सेवा र वित्तीय प्रविधिको विस्तारले भविष्यमा बैंकिङ प्रणालीलाई अझ सहज र पहुँचयोग्य बनाउने सम्भावना छ। आगामी दिनमा डिजिटल कर्जा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित बैंकिङ सेवा, स्वचालित ग्राहक सेवा र थप सुरक्षित डिजिटल कारोबार प्रणालीको विकास हुने अपेक्षा गरिएको छ। तर डिजिटल नेपालको सपना पूरा गर्न प्रविधि मात्र होइन, सबै नागरिकलाई डिजिटल रूपमा सक्षम बनाउनु पनि आवश्यक छ। नेपाली समाजमा वित्तीय डिजिटलाइजेसन अब केवल शहर केन्द्रित सुविधा रहेन। मोबाइल फोन र इन्टरनेटको विस्तारसँगै यो गाउँ–गाउँसम्म पुगिरहेको छ। नेपालको वित्तीय भविष्य अब केवल बैंकका शाखामा होइन, मानिसको हातमा रहेको मोबाइल उपकरणमा पनि निर्भर हुँदै गएको छ। डिजिटल कारोबारको यो यात्रा आगामी वर्षहरूमा नेपालको आर्थिक संरचना परिवर्तन गर्ने महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ।
डिजिटल बैंकिङले समय बचाएको छ, कारोबार सहज बनाएको छ र वित्तीय पहुँच विस्तार गरेको छ। तर यसको दीर्घकालीन सफलता सुरक्षित प्रणाली, डिजिटल साक्षरता र सबै वर्गको पहुँचमा निर्भर हुनेछ।
