बैंकिङ खबर/ नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा डिजिटल ठगीका घटना बढ्दो क्रममा रहेका छन् । डिजिटल स्क्यामका घटनाहरुमा दिनहुँजसो उजुरी आउने गरेको पाइएको छ । जसमा विभिन्न प्लेटफर्म, शोशल मिडिया तथा मोबाइल एपमार्फत अनलाइन स्क्यम भइरहेको छ । एकसातामा स्क्यामिङ र पिरामिड शैलीको ठगीमा संलग्न रहेको आरोपमा चिनियाँ नागरिकसहित एक दर्जनबढी पक्राउ परेका छन् ।
उता नेपाल राष्ट्र बैंकले डिजिटल कारोबारमा क्यूआर कोड प्रयोग गर्दा सचेत रहन नागरिकलाई आग्रह गरेको छ। बैंकले वित्तीय चेतनाका लागि सार्वजनिक गरेको सूचनामा क्यूआर कोड स्क्यान गर्दा हुने सम्भावित वित्तीय ठगीबारे चेतावनी दिँदै सावधानी अपनाउन अनुरोध गरिएको छ । सूचनामा भनिएको छ, “पैसा पठाउन क्यूआर कोड स्क्यान गर्नुपर्छ, तर पैसा प्राप्त गर्न स्क्यान गर्नुपर्दैन।” राष्ट्र बैंकका अनुसार पैसा प्राप्त गर्नका लागि भुक्तानी गर्ने व्यक्तिलाई आफ्नो क्यूआर कोड उपलब्ध गराउनुपर्छ, न कि अर्काको कोड स्क्यान गर्न। बैंकले भनिएको छ, “यदि कसैले ‘म तपाईंलाई पैसा पठाउँदैछु, यो क्यूआर स्क्यान गर्नुहोस्’ भन्छ भने त्यसो नगर्नुहोस्। यस्तो कार्य वित्तीय ठगीको एक माध्यम हुन सक्छ।” केन्द्रीय बैंकले डिजिटल कारोबारको प्रयोग बढ्दै गएसँगै ठगीका नयाँ तरिका समेत देखिन थालेको भन्दै सजग रहँदै मात्र सुरक्षित डिजिटल कारोबार गर्न आग्रह गरेको छ।
राष्ट्र बैंकले उपभोक्तालाई अनलाइन भुक्तानी गर्दा आधिकारिक एप्स वा पोर्टलमार्फत मात्र कारोबार गर्न, अपरिचित क्यूआर कोड स्क्यान नगर्न र सन्देहास्पद गतिविधि देखिएमा तुरुन्त सम्बन्धित बैंक वा प्रहरीलाई जानकारी गराउन पनि सिफारिस गरेको छ।
अमेरिका र युरोपमा पनि उस्तै
अनलाइन ठगीका घटना नेपालमा भन्दा विदेशमा धेरै छन् । अमेरिका, क्यानडा र युरोपीयन देशहरुमा पनि यस्ता ठगीका घटनाहरु धेरै हुने गरेको पाइएको छ । अमेरिका र क्यानाडाली बैंकहरूले डिजिटल ठगी घटनाका उजुरी दश गुणाले वृद्धि भएको जनाएका छन् । ‘डिजिटल ठगीका उजुरी तीव्र वृद्धि भएको कारण बैंकहरूले खाता टेकओभर र अन्य प्रकारका ठगीलाई रोक्न थप नियन्त्रणहरूका प्रयासहरु गरेका छन्’ ग्लोबल फ्रड इन्टेलिजेन्सका बायोक्याच निर्देशक टम पीककले भने ।
बायोक्याच, तेल अवीव, इजरायलमा आधारित फर्म जसले बैंकहरूलाई वास्तविक प्रयोगकर्ता र अपराधीहरूबीचको भिन्नता छुट्याउन मद्दत गर्न मोबाइल अनुप्रयोगहरू र वेबसाइटहरूबाट व्यवहारिक डेटा प्रयोग गर्दछ ।
नियामकहरू र सांसदहरूले डिजिटल घोटालाहरूबाट हुने हानिमा ध्यान केन्द्रित गर्ने भएकाले बैंकहरू अपराधीहरूलाई उनीहरूको प्लेटफर्मबाट बाहिर निकाल्न र थप पीडितहरूलाई क्षतिपूर्ति दिन दबाबमा छन्। उपभोक्ता वित्तीय संरक्षण ब्यूरोले ठूलो भुक्तानी नेटवर्कमा उनीहरूको भूमिकाको लागि उनीहरूलाई सजाय दिन सक्ने बताएको छ।
तीन बैंकका ग्राहकहरूले २०२३ मा लेनदेनमा संयुक्त १६६ मिलियन डलर ठगी भएको रिपोर्ट गरेका थिए ।
डिजिटल स्क्यम भनेको डिजिटल माध्यमबाट गरिने ठगी हो, जसमा अपराधीहरूले विभिन्न प्रकारका डिजिटल उपकरण र प्रविधिको उपयोग गरेर मानिसहरूलाई ठग्ने गर्छन्।
डिजिटल स्क्यमका केही उदाहरणहरू
- अपराधीहरूले मानिसहरूलाई झूटा ईमेल वा सन्देश पठाएर तिनीहरूको व्यक्तिगत जानकारी प्राप्त गर्ने गर्छन्।
- अपराधीहरूले मानिसहरूको कम्प्युटर वा मोबाइलमा मालवेयर इन्स्टाल गरेर तिनीहरूको जानकारी चोरी गर्ने गर्छन्।
- अपराधीहरूले मानिसहरूलाई झूटा जानकारी दिएर तिनीहरूको विश्वास प्राप्त गर्ने गर्छन्।
- अपराधीहरूले मानिसहरूलाई झूटा फ्रेड साइटहरूमा ले जाकर तिनीहरूको जानकारी चोरी गर्ने गर्छन्।
- अपराधीहरूले मानिसहरूको कम्प्युटर वा मोबाइलमा रन्समवेयर इन्स्टाल गरेर तिनीहरूको जानकारी एन्क्रिप्ट गर्ने गर्छन् र पैसा माग्ने गर्छन्।
डिजिटल स्क्यमबाट बच्नको लागि के गर्न सकिन्छ
- डिजिटल माध्यमबाट प्राप्त हुने जानकारीलाई सावधानीपूर्वक जाँच गर्ने।
- बलियो पासवर्ड प्रयोग गर्ने र नियमित रूपमा बदल्ने।
- अन्टीवायरस सॉफ्टवेयर इन्स्टाल गर्ने र नियमित रूपमा अपडेट गर्ने।
- फायरवाल इन्स्टाल गर्ने र नियमित रूपमा अपडेट गर्ने।
- डिजिटल स्क्यम बारेमा शिक्षा प्राप्त गर्ने र अरूलाई पनि जानकारी गराउने।
