बैंकिङ खबर/ बैंकिङ संस्था (बैंक) लाई कुनै पनि मुलुकको आर्थिक प्रणालीको मेरुदण्डको रुपमा लिइन्छ । बैंकिङ संस्थालाई बचाउन विभिन्न पक्षहरूको विशिष्ट भूमिका रहन्छ।
१. केन्द्रीय बैंक (नेपाल राष्ट्र बैंक) को भूमिका
नेपालमा नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकिङ प्रणालीको नियमन, अनुगमन, र स्थायित्वको सुनिश्चितता गर्दछ। यसले निम्न कार्यहरू गर्छ ।
बैंकहरूको नियमन र अनुगमनः बैंकले स्वस्थ वित्तीय अवस्था कायम राखिरहेका छन् वा छैनन् भनेर निगरानी गर्छ ।
तरलता व्यवस्थापनः तरलता अभाव भएमा (जस्तै, नगद संकुचन) ‘लास्ट रिजोर्ट लेंडर’ को रूपमा बैंकलाई सहायता पुर्याउँछ।
बैंक मर्जरको प्रोत्साहनः कमजोर बैंकहरूलाई विलय गराई बैंकिङ प्रणालीलाई सुदृढ बनाउने काम गर्छ।
नयाँ नीतिहरू लागूः बैंकहरूको पूँजी पर्याप्तता (Capital Adequacy Ratio- CAR) कायम गराउने नियम बनाउँछ।
२. व्यावसायिक बैंकहरूको भूमिका
स्वतन्त्ररूपमा सञ्चालन हुने व्यावसायिक बैंकहरूले पनि आफ्नो अस्तित्व जोगाउन विभिन्न उपायहरू अपनाउनुपर्छः
जोखिम व्यवस्थापनः ऋण लगानी गर्दा जोखिमयुक्त क्षेत्र पहिचान गरी सुरक्षित नीति अपनाउनु आवश्यक छ।
तरलता व्यवस्थापनः छोटो तथा लामो समयका लागि आवश्यक नगद प्रवाह मिलाएर संकट टार्नु आवश्यक छ।
आय विविधीकरणः केवल ऋण तथा निक्षेपमा निर्भर नभई अन्य वित्तीय सेवाहरू (Insurance, Mutual Funds, Digital Banking) प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ।
ग्राहक विश्वास अभिवृद्धिः ग्राहकलाई पारदर्शी सेवा प्रदान गरी उनीहरूको बचत बैंकमा सुरक्षित रहेको सुनिश्चित गराउनुपर्छ।
३. नेपाल सरकारको भूमिका
नेपाल सरकारले बैंकहरूलाई स्थिर राख्न निम्न उपायहरू अपनाउन सक्छः
वित्तीय सहायता: ठूला बैंकहरू असफल हुने खतरा देखिएमा सरकारले आर्थिक सहायता दिन सक्छ।
नीतिगत स्थायित्वः लगानीकर्तालाई विश्वस्त गराउन वित्तीय क्षेत्र स्थिर राख्ने नीति आवश्यक छ।
ऋण पुनर्संरचनाः बैंकहरूले प्रदान गरेको ऋण डुब्ने जोखिम देखिएमा पुनर्संरचनाको नीति ल्याउन सक्छ।
बैंक गाभ्ने नीतिहरूः कमजोर बैंकलाई बलियोसँग गाभ्ने नीति ल्याएर बैंकिङ स्थायित्व बढाउन सक्छ।
४. बचतकर्ता (ग्राहक) को भूमिका
बैंक बचाउन सेवाग्राही Saving Account Holders, Depositors को भूमिका पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छः
-
जिम्मेवार बचतकर्ता बन्नु
-
जोखिमयुक्त बैंकमा ठूलो मात्रामा बचत नराखी विविध बैंकमा रकम राख्ने।
-
डिजिटल बैंकिङ प्रवर्द्धन: बैंकका नयाँ प्रविधि QR Payment, Internet Banking, Mobile Bankingअपनाई वित्तीय क्रियाकलापलाई सशक्त पार्ने।
-
बैंकको पारदर्शिता बुझ्नेः बैंकको वित्तीय स्थायित्वबारे सचेत रहनु।
५. निजी क्षेत्र (लगानीकर्ता) को भूमिका
बैंकहरूलाई वित्तीय बजारमा स्थिर राख्न निजी क्षेत्र (ब्याजदर, शेयर बजार, र वित्तीय प्रणालीका खेलाडी) को भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छः
- बैंकमा सही ढंगले लगानी गर्ने।
- वित्तीय प्रविधि FinTech लाई प्रवर्द्धन गर्ने।
- वित्तीय प्रणालीलाई प्रतिस्पर्धात्मक बनाउने।
बैंक बचाउन सबै पक्षहरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले नियमन गर्छ, नेपाल सरकारले नीतिगत स्थिरता दिन्छ, बैंकहरूले जोखिम व्यवस्थापन गर्छन्, ग्राहकहरूले सचेत भएर बैंक रोज्छन्, र निजी क्षेत्रले लगानी प्रवर्द्धन गर्छ। यी सबै पक्ष मिलेर मात्र बैंकिङ प्रणाली सुदृढ हुन सक्छ।
