एउटा बैंकमा रहेको आफ्नो निक्षेप फिर्ता लिएर वा निक्षेपको आधारमा ऋण लिएर अर्को बैंकमा निक्षेपकर्ताले निक्षेप राख्न थालेपछि बैंक तथा वित्तीय संस्थामा तरलता समस्या अझ गहिरिदै जाने देखिएको छ । ब्याजदरमा ठूलो अन्तर आएपछि निक्षेपकर्ताले एउटै बैंकमा पनि निक्षेपको स्किम बदल्ने वा एउटा बैंकबाट अर्को निक्षेप निकालेर अर्कोमा राख्ने गरिरहेका बैंकहरुले बताएका छन् । जसको कारण तरलता संकट अझ गहिरो बन्दै गएको हो । एउटा बैंकबाट पैसा निकालेर अर्कोमा लाने सट्टेबाजीले तरलता समस्यालाई झन् जटिल बनाउन सहयोग गरेको विश्लेषकहरूको भनाई छ । तर, यस्तो चक्र सिर्जना हुनु वा निक्षेपकर्ताले बढी ब्याज आउने ठाउँमा निक्षेप स्थानान्तरण गर्नु स्वाभाविक भएको पनि विज्ञहरूले बताएका छन् । उनीहरुका अनुसार पुँजी र निक्षेपमा कर्जाको अनुपात (सिसिडी रेसियो) सजिलै कायम गरिरहेका बैंकहरूले पनि तुरुन्तै ब्याजदर बढाउनुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्न निक्षेपको सट्टेबाजीले काम गरेको देखिएको छ ।
कसरी सुरु भयो सट्टेबाजी ?
सट्टेबाजीको क्रम बढ्नुमा बैंकहरुले पछिल्लो पटक लिएको रणनीतिलाई प्रमुख मान्न सकिन्छ । किनभने उनीहरुले निक्षेपकर्तालाई असमान ब्याज दिने रणनीति अपनाए । बैंकहरूले बचत खातामा १ देखि ५ प्रतिशत ब्याज दिइरहँदा मुद्दती निक्षेपमा १२ प्रतिशत ब्याजदर पुर्याए । यसरी धेरै ब्याज पाउने भएपछि निक्षेपकर्ताले एउटा बैंकबाट निक्षेप फिर्ता लिएर अर्कोमा सार्न थाले ।
कल खाताबाट मुद्दतीमा सार्ने क्रम बढ्यो
यस्तै निक्षेपकर्ताले कम ब्याज आउने बचत र कल (माग तथा अल्पकालीन सूचनामा आधारित निक्षेप) खाताबाट मुद्दती खातामा पैसा सार्ने क्रम पनि बढेको छ । त्यसबाहेक पहिले नै सस्तो ब्याजमा मुद्दती खातामा राखिएको निक्षेप फिर्ता गर्ने वा सोही निक्षेपको आधारमा ऋण लिएर अर्को बैंकमा पुनः निक्षेप राख्ने क्रम पनि बढेको छ । बैंकहरूले पुराना मुद्दती खाताको सम्झौता भंग (कन्ट्रयाक्ट ब्रेक) गर्न रोक लगाएपछि ग्राहकले ऋण लिएर पनि अर्को बैंकमा निक्षेप राख्न थालेको बैंकरहरू बताउँछन् ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थाले मुद्दती निक्षेपमा रहेको रकमको ८० देखि ९० प्रतिशतसम्म कर्जा दिने गरेका छन् । यसमा बैंकले निक्षेपकर्तालाई दिइरहेको ब्याजमाथि डेढदेखि २ प्रतिशत थपेर कर्जाको ब्याजदर निर्धारण हुन्छ । यसो गर्दा पनि निक्षेपकर्तालाई फाइदा हुन्छ । त्यसैगरी कल निक्षेपमा पनि सट्टेबाजी बढेको छ । कल निक्षेपमा भएको ठूलो पैसा पनि अहिले मुद्दती निक्षेपमा स्थानान्तरण भएको बैंकर्सको भनाई छ ।
राष्ट्र बैंकको निर्देशन
गत बिहिबारमात्रै नेपाल राष्ट्र बैंकले कल खाताको ब्याजदर साधारण बचत खाताको ब्याजदरभन्दा बढी नहुने व्यवस्था गर्न निर्देशन दिएपछि भने पछिल्लो पटक बढेको सट्टेबाजी रोकिने अपेक्षा गरिएको छ ।
किन यस्तो भयो ?
बैंकर्सकै कमजोरीका कारण निक्षेपकर्ताले निक्षेप सार्न थालेको विश्लेषकहरु बताउँछन् । बचत खाताको ब्याजदर बैंकहरूले नबढाउँदा बैंकहरूको निक्षेप सन्तुलन नै बिग्रिन पुगेका विश्लेषकहरुको दाबी छ । बैंकहरूले बचत खातालाई सन्तुलन मिलाउने खाता (चेकिङ एकाउन्ट)का रूपमा लिन्छन् । सामान्यतया बचत खातामा आउने पैसा एकैपटक ठूलो मात्रामा फिर्ता नहुने भएकाले सुरक्षित मानिन्छ । यस्तो खातामा दिने ब्याजदर पनि निकै सस्तो भएकाले कर्जाको ब्याजलाई तुलनात्मक रूपमा घटाउन पनि बैंकहरूले यही खाताको सहारा लिन्छन् । बैंकमा बढी निक्षेप बचत खातामा नै जम्मा हुने भएकाले यस्तो खातामा कम ब्याज दिएर बैंकहरूले कर्जाको ब्याजदर घटाउन प्रतिस्पर्धा गर्छन् । बैंकहरूले अहिले पनि बचत खातामा औसत १ दशमलव ५ देखि २ प्रतिशतको हाराहारीमा ब्याज दिइरहेका छन् । मुद्दती खातामा भने १२ प्रतिशत ब्याजदर निर्धारण भएको छ । ब्याजदरमा यस्तो फराकिलो अन्तरका कारण निक्षेपकर्ताले बचत खाताको पैसा निकालेर मुद्दतीमा सार्न थालेको बैंकरहरू नै स्वीकार्छन् ।
