बैंकिङ खबर / महिनाको अन्तिम साता नआउँदै अधिकांश नेपाली परिवारको बजेट सकिन थालेको छ। केही वर्षअघिसम्म मासिक आम्दानीले घरखर्च, छोराछोरीको पढाइ, स्वास्थ्य, बचत र कहिलेकाहीँ घुमफिरसम्म धान्ने परिवारहरू अहिले दैनिक आवश्यकतामा नै खर्च व्यवस्थापन गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्। तलब उस्तै छ, तर बजारभाउ निरन्तर उकालो लागिरहेको छ। यही अन्तरले नेपालीको जीवनशैली विस्तारै परिवर्तन गरिरहेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो तथ्यांकले पनि मुद्रास्फीति बढ्दो क्रममा रहेको संकेत दिएको छ। विशेषगरी खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, दुग्धजन्य वस्तु, शिक्षा, स्वास्थ्य, घरभाडा र विभिन्न सेवाको मूल्य बढ्दै जाँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ताको क्रयशक्तिमा परेको छ। आय नबढी खर्च बढ्नु नै अहिले अधिकांश परिवारको साझा समस्या बनेको छ।
महँगीको पहिलो प्रभाव नेपालीको भान्सामा देखिएको छ। पहिले सहज रूपमा किनिने वस्तु अहिले सोचेर मात्र किन्ने अवस्था आएको छ। धेरै परिवारले मासु, फलफूल वा पौष्टिक खानेकुराको उपभोग घटाएका छन्। दैनिक उपभोगका सामान पनि आवश्यकता अनुसार होइन, बजेट हेरेर किन्ने प्रवृत्ति बढेको छ। किराना पसलमा उधारो बढेको गुनासो पनि व्यापारीहरूले गर्न थालेका छन्।
घरभाडामा बस्ने परिवारको अवस्था झन् चुनौतीपूर्ण बनेको छ। केही वर्षयता घरभाडा निरन्तर बढिरहेको छ। त्यससँगै विद्युत्, खानेपानी, इन्टरनेट, ग्यास र यातायात खर्च पनि बढेका छन्। एउटै तलबबाट यी सबै खर्च व्यवस्थापन गर्न कठिन हुँदै गएको छ। मध्यम वर्गीय परिवार अहिले सबैभन्दा बढी दबाबमा देखिन्छ। उनीहरूको आय गरिबीको रेखामुनि छैन, तर खर्चले बचत गर्ने क्षमता लगभग समाप्त पारिरहेको छ।
महँगीको असर बालबालिकाको शिक्षामा पनि देखिन थालेको छ। विद्यालय शुल्क, यातायात, पुस्तक, स्टेशनरी र अतिरिक्त गतिविधिको खर्च वर्षेनी बढ्दै गएको छ। धेरै अभिभावकले अतिरिक्त कक्षा, खेलकुद वा सीपमूलक कार्यक्रमबाट आफ्ना छोराछोरीलाई हटाउन थालेका छन्। शिक्षा खर्चले परिवारको बजेटको ठूलो हिस्सा ओगट्न थालेपछि अन्य आवश्यकतामा कटौती गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।
स्वास्थ्य सेवा पनि महँगो बन्दै गएको छ। सामान्य उपचारदेखि औषधिसम्मको खर्च बढ्दा धेरै परिवारले स्वास्थ्य परीक्षणसमेत ढिलाइ गर्ने गरेका छन्। आर्थिक अभावका कारण उपचार नै स्थगित गर्ने प्रवृत्तिले दीर्घकालीन रूपमा अझ ठूलो स्वास्थ्य जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
महँगीले नेपालीको उपभोग शैली मात्र होइन, बचत गर्ने बानी पनि बदलिरहेको छ। पहिले मासिक आम्दानीको केही हिस्सा बैंकमा बचत गर्ने परिवार अहिले त्यो रकम दैनिक खर्चमै सकिन थालेको बताउँछन्। बैंक तथा वित्तीय संस्थामा निक्षेपको ब्याजदर पनि अघिल्ला वर्षको तुलनामा निकै घटिसकेको छ। बचतबाट प्राप्त हुने प्रतिफल कमजोर हुँदा महँगीले त्यसको वास्तविक मूल्यसमेत घटाइरहेको छ। अर्थशास्त्रको भाषामा यसलाई ‘क्रयशक्ति क्षय’ भनिन्छ। अर्थात्, बैंकमा रहेको पैसा संख्यात्मक रूपमा उस्तै भए पनि त्यसले किन्न सक्ने वस्तु र सेवाको मात्रा घट्दै जान्छ।
अर्कोतर्फ ऋण लिएका परिवार पनि दबाबमा छन्। व्यवसाय सुस्त हुँदा आम्दानी अपेक्षाअनुसार बढ्न सकेको छैन। तर मासिक किस्ता, घरखर्च र अन्य दायित्व भने यथावत् छन्। यसले धेरै परिवारलाई अनावश्यक खर्च कटौती गर्न, दोस्रो आम्दानीको स्रोत खोज्न वा बचत तोड्न बाध्य बनाएको छ।
महँगीको प्रभाव सबै वर्गमा समान हुँदैन। निश्चित तलब खाने कर्मचारी, ज्यालादारी मजदुर, पेन्सनधारी, साना व्यवसायी र न्यून आय भएका परिवार सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छन्। उनीहरूको आम्दानी तत्काल बढ्दैन, तर बजारभाउ भने छिट्टै बढ्छ। त्यसैले वास्तविक जीवनस्तर क्रमशः खस्किँदै जान्छ।
महँगी किन बढ्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर पनि बहुआयामिक छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धनको मूल्य, आयात लागत, ढुवानी खर्च, आपूर्ति प्रणाली, मौसमजन्य असर, कृषि उत्पादनमा कमी, बजारमा बिचौलियाको प्रभाव तथा आन्तरिक माग–आपूर्तिको अवस्था जस्ता कारणले वस्तु तथा सेवाको मूल्य बढ्न सक्छ। नेपालजस्तो आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रमा बाह्य बजारको प्रभाव झन् बढी पर्ने गर्छ।
यद्यपि, मुद्रास्फीति सधैँ नकारात्मक मात्र हुँदैन। सीमित र नियन्त्रणमा रहेको मुद्रास्फीति आर्थिक गतिविधि बढिरहेको संकेत पनि हुन सक्छ। तर आयको वृद्धि दरभन्दा महँगीको गति धेरै छिटो हुँदा नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष दबाब पर्न थाल्छ। अहिले धेरै नेपालीले महसुस गरिरहेको समस्या यही हो।
यस परिस्थितिमा सरकार र नेपाल राष्ट्र बैंक दुवैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सरकारले बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउन, कृत्रिम अभाव र कालोबजारी नियन्त्रण गर्न, कृषि उत्पादन र आपूर्ति प्रणाली सुधार गर्न तथा अत्यावश्यक वस्तुको सहज उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। त्यस्तै राष्ट्र बैंकले मूल्य स्थिरता कायम राख्ने मौद्रिक नीति अवलम्बन गर्दै मुद्रास्फीति नियन्त्रणमा सन्तुलित कदम चाल्नुपर्ने हुन्छ।
अर्थतन्त्रका सूचकहरूमा सुधार देखिए पनि त्यो सुधार नागरिकको भान्सासम्म पुगेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न अझै जीवित छ। रेमिट्यान्स बढेको, विदेशी मुद्रा सञ्चिति मजबुत भएको वा बैंकिङ प्रणालीमा तरलता सहज भएको समाचारले आम नागरिकलाई त्यति धेरै राहत दिँदैन, यदि उनीहरूले दैनिक उपभोगका वस्तु किन्न झन् धेरै रकम खर्च गर्नुपरेको छ भने।
महँगी अन्ततः एउटा आर्थिक तथ्यांक मात्र होइन, प्रत्येक परिवारको दैनिक जीवनसँग जोडिएको विषय हो। आम्दानी स्थिर रहने तर खर्च लगातार बढिरहने अवस्था लामो समयसम्म कायम रह्यो भने त्यसले बचत घटाउने, उपभोग कमजोर बनाउने, लगानीमा असर पार्ने र समग्र अर्थतन्त्रको गतिमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैले आजको मुख्य चुनौती महँगीको तथ्यांक बढ्यो वा घट्यो भन्ने मात्र होइन। चुनौती भनेको आम नागरिकको आय र खर्चबीचको सन्तुलन कसरी कायम गर्ने भन्ने हो। जबसम्म नेपाली परिवारले आफ्नो मासिक आम्दानीबाट सहज रूपमा दैनिक खर्च धान्न, केही बचत गर्न र भविष्यप्रति आशावादी हुन सक्दैनन्, तबसम्म आर्थिक सुधारका ठूला सूचकहरूले पनि उनीहरूको वास्तविक जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सक्नेछैनन्।
