नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) चूडामणि चापागाईंले पदबाट राजीनामा दिएसँगै नेपालको पुँजीबजार फेरि नेतृत्वविहीन अवस्थातर्फ धकेलिएको छ। यद्यपि सेयर कारोबार भने नियमित रूपमा चलिरहनेछ। किनभने नेप्से कुनै एक व्यक्तिमा निर्भर संस्था होइन, बरु संस्थागत संरचना, सञ्चालक समिति, व्यवस्थापन र प्राविधिक प्रणालीबाट सञ्चालन हुने संस्था हो। तर यसको अर्थ नेतृत्व रिक्त हुँदा कुनै असर पर्दैन भन्ने होइन। यसको प्रभाव तत्कालभन्दा बढी मध्यम र दीर्घकालमा देखिने सम्भावना हुन्छ।
सामान्य लगानीकर्ताको पहिलो जिज्ञासा हुन्छ– ‘सीईओ नभए अब सेयर कारोबार रोकिन्छ कि?’ यसको उत्तर स्पष्ट रूपमा ‘होइन’ हो। नेप्सेको दैनिक कारोबार प्रणाली स्वचालित (अटोमेटेड) छ। कारोबार, सेटलमेन्ट, क्लियरिङ तथा बजार निगरानीका नियमित काम संस्थागत संयन्त्रमार्फत अघि बढ्छन्। त्यसैले सीईओको राजीनामाले अर्को दिनदेखि कारोबार बन्द हुने वा प्रणाली प्रभावित हुने अवस्था सिर्जना हुँदैन।
तर बजारको नेतृत्व गर्ने व्यक्तिको अनुपस्थितिले संस्थागत निर्णय प्रक्रियामा भने प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी नीतिगत सुधार, नयाँ प्रविधि कार्यान्वयन, उत्पादन विस्तार, लगानीकर्ता संरक्षण र बजार आधुनिकीकरणसँग सम्बन्धित विषयहरूमा नेतृत्वको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ। यस्ता निर्णयहरू निरन्तरता नपाउँदा सुधारका काम सुस्त हुन सक्छन्।
नेपालको पुँजीबजार पछिल्ला केही वर्षदेखि संरचनात्मक सुधारको प्रतीक्षामा छ। नयाँ ट्रेडिङ प्रणाली, डेरिभेटिभ्स बजार, कमोडिटी एक्सचेन्जसँगको समन्वय, विदेशी लगानीकर्तालाई बजारमा प्रवेश गराउने तयारी, संस्थागत लगानीकर्ता विस्तार, बजार निगरानी प्रणालीको सुदृढीकरण, साइबर सुरक्षा, र सूचनाप्रवाहलाई थप पारदर्शी बनाउने विषयहरू लामो समयदेखि छलफलमा छन्। यस्ता अधिकांश सुधारात्मक एजेन्डा कार्यान्वयन गर्न सक्षम र स्थिर नेतृत्व आवश्यक पर्छ। नेतृत्व परिवर्तन भइरहँदा ती योजनाको गति प्रभावित हुन सक्छ।
यसले लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा पनि केही असर पार्न सक्छ। पुँजीबजारमा तथ्यभन्दा अपेक्षा र मनोविज्ञानले धेरै प्रभाव पार्ने गर्छ। नेतृत्व परिवर्तन हुँदा बजारमा अनिश्चितताको संकेत जाने सम्भावना रहन्छ। यदि नयाँ नेतृत्व नियुक्तिमा ढिलाइ भयो वा प्रक्रिया विवादित बन्यो भने त्यसले लगानीकर्ताको विश्वासमा थप असर पार्न सक्छ। यद्यपि कम्पनीहरूको वित्तीय अवस्था, बैंकिङ प्रणालीको तरलता, ब्याजदर, मौद्रिक नीति, राजनीतिक स्थायित्व र समग्र अर्थतन्त्रका सूचकहरू नै बजारका मुख्य चालक हुन्। त्यसैले सीईओको राजीनामा मात्रै बजार बढ्ने वा घट्ने निर्णायक कारण बन्न सक्दैन।
बजारमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नियामकीय समन्वय पनि हो। नेपालको पुँजीबजारमा नेप्से, धितोपत्र बोर्ड, सिडिएस एन्ड क्लियरिङ, ब्रोकर कम्पनी र अर्थ मन्त्रालयबीच समन्वय आवश्यक हुन्छ। नेप्सेमा नेतृत्व रिक्त हुँदा केही अन्तरसंस्थागत निर्णयमा ढिलाइ हुन सक्छ। विशेषगरी नयाँ सेवा सञ्चालन, प्रविधि खरिद, नीतिगत प्रस्ताव तथा रणनीतिक निर्णयहरूमा नेतृत्वको प्रत्यक्ष भूमिका हुने भएकाले कार्यान्वयनको गति सुस्त हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ।
अर्कोतर्फ, अहिले विश्वभरका स्टक एक्सचेन्जहरू केवल कारोबार गराउने संस्था मात्र होइनन्, प्रविधि कम्पनीका रूपमा पनि विकास भइरहेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को प्रयोग, रियल–टाइम डेटा विश्लेषण, जोखिम व्यवस्थापन, डिजिटल निगरानी, साइबर सुरक्षा तथा स्वचालित नियमनतर्फ विश्वका एक्सचेन्जहरू अघि बढिरहेका छन्। नेपाल पनि यही दिशामा अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता रहेको बेला नेतृत्वमा आएको रिक्तताले यस्ता सुधारका योजनामा समय लाग्न सक्छ।
विदेशी लगानीकर्ताको दृष्टिकोणबाट पनि संस्थागत स्थायित्व महत्वपूर्ण मानिन्छ। कुनै पनि देशको स्टक एक्सचेन्जमा नेतृत्व बारम्बार परिवर्तन हुनु वा नियुक्ति प्रक्रिया राजनीतिक प्रभावमा परेको देखिनु सकारात्मक संकेत मानिँदैन। नेपालले भविष्यमा विदेशी संस्थागत लगानी आकर्षित गर्ने लक्ष्य राखेको छ भने बजार सञ्चालन गर्ने संस्थाहरूमा स्थिर, व्यावसायिक र पारदर्शी नेतृत्व निर्माण गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ बलियो बनेको छ।
यस घटनाले अर्को बहस पनि जन्माएको छ—नेप्सेजस्तो रणनीतिक संस्थाको नेतृत्व किन बारम्बार परिवर्तन हुन्छ? विगतका वर्षहरूमा पनि नेप्सेमा नेतृत्व परिवर्तन, नियुक्ति विवाद, कार्यकालसम्बन्धी कानुनी बहस तथा व्यवस्थापकीय अस्थिरताले बजार सुधारको गतिमा प्रभाव पारेको देखिन्छ। संस्थागत निरन्तरता कमजोर हुँदा दीर्घकालीन सुधार कार्यक्रमले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन।
तर यसलाई सकारात्मक अवसरका रूपमा पनि लिन सकिन्छ। यदि सरकारले खुला प्रतिस्पर्धा, व्यावसायिक योग्यता र स्पष्ट कार्ययोजनाका आधारमा नयाँ सीईओ नियुक्त गर्न सके नेप्सेले नयाँ गति लिन सक्छ। नयाँ नेतृत्वले प्रविधिमैत्री कारोबार प्रणाली, बजार विविधीकरण, लगानीकर्ता शिक्षा, जोखिम व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यासअनुसारका सुधारलाई प्राथमिकता दिए नेपालको पुँजीबजारको विश्वसनीयता थप बलियो बन्न सक्छ।
अहिलेको अवस्थाले तत्काल कारोबार प्रभावित नपारे पनि बजार सुधारको निरन्तरतामा भने प्रश्न उठाएको छ। लगानीकर्ताले केवल नयाँ सीईओको नामभन्दा पनि सरकारले कस्तो व्यक्ति छनोट गर्छ, कति छिटो नियुक्ति गर्छ र नयाँ नेतृत्वले बजार सुधारका एजेन्डा कसरी अघि बढाउँछ भन्ने विषयलाई नजिकबाट नियालिरहेका छन्।
अन्ततः नेप्सेको नेतृत्व रिक्त हुनु आफैंमा बजार संकट होइन। तर यो नेपालको पुँजीबजारलाई संस्थागत रूपमा अझ सक्षम, व्यावसायिक र नेतृत्वमा स्थायित्व भएको बनाउने आवश्यकताको संकेत भने अवश्य हो। सेयर बजारको दीर्घकालीन विकास कुनै एक व्यक्तिमा निर्भर हुँदैन, तर सही नेतृत्वले सुधारको गति बढाउन सक्छ भने नेतृत्वको अभावले त्यो गति सुस्त बनाउन सक्छ। त्यसैले अबको मुख्य चुनौती कारोबार सञ्चालन गर्नु मात्र होइन, पुँजीबजारको भविष्यलाई विश्वासका साथ अघि बढाउन सक्ने नेतृत्व समयमै चयन गर्नु हो।
नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) का प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) चूडामणि चापागाईंले पदबाट राजीनामा दिएसँगै अब नयाँ नेतृत्व चयनको प्रक्रिया सुरु हुने भएको छ। नेप्से नेपालको एकमात्र दोस्रो बजार सञ्चालन गर्ने संस्था भएकाले यसको नेतृत्व परिवर्तनलाई पुँजीबजारका लागि महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा हेरिएको छ।
चापागाईंले सोमबार अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेसमक्ष राजीनामा बुझाएका हुन्। उनले व्यक्तिगत कारणले पद छाडेको बताएका छन्। यससँगै अर्थ मन्त्रालयले नयाँ सीईओ नियुक्तिका लागि कानुनी प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने भएको छ।
कसरी हुन्छ नयाँ सीईओ नियुक्ति?
नेप्सेको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत खुला प्रतिस्पर्धाबाट नियुक्त गरिन्छ। प्रचलित व्यवस्था अनुसार सरकारले पहिलो चरणमा सिफारिस समिति गठन गर्छ। समितिले सार्वजनिक सूचना जारी गरी इच्छुक उम्मेदवारबाट आवेदन माग गर्छ।
आवेदन परेका उम्मेदवारको योग्यता, अनुभव, कार्ययोजना (बिजनेस एक्सन प्लान) तथा अन्तर्वार्ताको मूल्यांकनपछि समितिले उत्कृष्ट तीन जनाको नाम मन्त्रिपरिषद्मा सिफारिस गर्छ। अन्तिम निर्णय भने मन्त्रिपरिषद्ले गर्छ।
यस प्रक्रियाले नयाँ नेतृत्व छनोटमा केही सातादेखि केही महिना पनि लाग्न सक्छ। त्यसैले नयाँ सीईओ नियुक्त नहुँदासम्म नेप्सेको नियमित प्रशासनिक काम कामु नेतृत्वबाट सञ्चालन हुने सम्भावना छ।
कारोबारमा तत्काल असर पर्दैन
सीईओको पद रिक्त भए पनि नेप्सेको दैनिक कारोबार, अनलाइन ट्रेडिङ प्रणाली, क्लियरिङ तथा सेटलमेन्टका काम भने नियमित रूपमा सञ्चालन भइरहनेछन्। किनभने यी सेवा संस्थागत प्रणालीबाट सञ्चालन हुने भएकाले नेतृत्व परिवर्तनले तत्काल कारोबार रोक्ने वा बजार बन्द हुने अवस्था आउँ
