मनोज ज्ञवाली, सिइओ : नविल बैंक
कुनै समय बैंकिङ सेवा लिन ग्राहकले बैंकको शाखासम्म पुग्नुपर्ने बाध्यता थियो। खाता खोल्न, रकम झिक्न, भुक्तानी गर्न वा सामान्य जानकारी लिन पनि कागजी प्रक्रिया र लामो समय खर्च गर्नुपर्ने अवस्था थियो। तर प्रविधिको विकाससँगै बैंकिङको स्वरूप तीव्र रूपमा परिवर्तन भएको छ। आज मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर भुक्तानी, डिजिटल वालेट र अनलाइन कारोबारले वित्तीय सेवाको पहुँचलाई ग्राहकको हातसम्म पुर्याइसकेको छ।
अब बैंकिङ क्षेत्र डिजिटल रूपान्तरणको अर्को चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। त्यो चरण हो– कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आधारित बैंकिङ। डिजिटलाइजेसनले बैंकिङ सेवालाई सहज, छिटो र पहुँचयोग्य बनाएको अवस्थामा एआईले यसलाई अझ बुद्धिमान, विश्लेषणात्मक र स्वचालित बनाउने सम्भावना बोकेको छ।
नविल बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत (सीईओ) तथा बैंकर्स एशोसिएशनका कार्यकारी सदस्य मनोज ज्ञवालीको बुझाइमा अबको बैंकिङ केवल डिजिटल सेवा उपलब्ध गराउने विषयमा सीमित रहने छैन। आगामी दिनमा बैंकिङ प्रणाली ग्राहकको आवश्यकता पहिचान गर्ने, व्यवहार विश्लेषण गर्ने र प्रविधिको माध्यमबाट व्यक्तिगत सेवा प्रदान गर्ने दिशामा अघि बढ्नेछ। उनका अनुसार डिजिटलाइजेसनले बैंकिङको पहुँच विस्तारमा ठूलो भूमिका खेलेको छ। मोबाइल बैंकिङ, क्यूआर कोड, वालेट, अनलाइन भुक्तानी तथा अन्तरबैंक डिजिटल कारोबारको विस्तारले वित्तीय कारोबारको परम्परागत स्वरूप नै परिवर्तन गरिदिएको छ।
“डिजिटल पेमेन्टको क्षेत्रमा हामी धेरै अगाडि बढिसकेका छौं। आज अधिकांश वित्तीय कारोबार मोबाइल र डिजिटल माध्यमबाट सम्पन्न हुन थालेका छन्,” ज्ञवालीको भनाइ छ। नेपालले पछिल्ला वर्षहरूमा डिजिटल भुक्तानी प्रणालीको विकासमा उल्लेखनीय प्रगति गरेको उनको बुझाइ छ। नगदमा आधारित कारोबारबाट डिजिटल कारोबारतर्फ भइरहेको परिवर्तनले बैंकिङ क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ।
शाखा केन्द्रित बैंकिङबाट डिजिटल प्लेटफर्मतर्फ
मनोज ज्ञवालीका अनुसार बैंकिङ क्षेत्र अब शाखा केन्द्रित प्रणालीबाट डिजिटल प्लेटफर्म केन्द्रित प्रणालीतर्फ रूपान्तरण भइरहेको छ। परम्परागत बैंकिङमा ग्राहक बैंकसम्म पुग्ने र बैंकले सेवा दिने अभ्यास थियो। तर डिजिटल युगमा बैंकिङ सेवा आफैं ग्राहकसम्म पुग्ने अवस्था सिर्जना भइरहेको छ। भविष्यमा ग्राहकले बैंकको शाखामा गएर सेवा लिनुपर्ने आवश्यकता क्रमशः घट्दै जाने उनको धारणा छ। ग्राहकले मोबाइल, डिजिटल प्लेटफर्म र स्वचालित प्रणालीमार्फत अधिकांश बैंकिङ सेवा प्राप्त गर्न सक्नेछन्। “भविष्यमा ग्राहक बैंकमा आउँछन् वा आउँदैनन् भन्ने कुरा यकिन गर्न कठिन छ। सेवा कहाँबाट लिइन्छ, कसरी लिइन्छ र कसरी प्रदान गरिन्छ भन्ने कुरा डिजिटलाइजेसन र एआईमा निर्भर हुनेछ,” उनी भन्छन्। यसले बैंकिङको स्वरूप मात्र परिवर्तन गर्ने छैन, बैंक र ग्राहकबीचको सम्बन्धलाई समेत नयाँ ढाँचामा लैजानेछ। डिजिटल बैंकिङले बैंकिङ सेवामा गति र पहुँच विस्तार गरिसकेको छ। तर अबको आवश्यकता केवल डिजिटल सेवा उपलब्ध गराउनु मात्र नभई त्यसलाई अझ स्मार्ट बनाउनु हो।
यही ठाउँमा एआईको भूमिका महत्वपूर्ण हुने ज्ञवालीको बुझाइ छ। उनका अनुसार एआईले डिजिटल बैंकिङलाई थप बुद्धिमान बनाउनेछ। ग्राहकको व्यवहार अध्ययन गर्ने, आवश्यकताअनुसार सेवा सुझाव दिने, जोखिम पहिचान गर्ने र निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउने काममा एआई उपयोगी बन्न सक्छ। विशेषगरी बैंकिङ क्षेत्रमा कर्जा मूल्याङ्कन, ग्राहक विश्लेषण, जोखिम व्यवस्थापन र सेवा स्वचालनमा एआईको प्रयोगले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्ने उनको धारणा छ। अहिले बैंकहरूले कर्जा स्वीकृति प्रक्रियामा विभिन्न सूचक र विश्लेषणका आधारमा निर्णय गर्दै आएका छन्। तर एआईले ठूलो मात्रामा उपलब्ध तथ्यांक विश्लेषण गरेर थप छिटो र प्रभावकारी निर्णय लिन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
डेटा बन्नेछ बैंकिङको सबैभन्दा ठूलो शक्ति
डिजिटलाइजेसनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि सूचना र तथ्यांक व्यवस्थापन भएको ज्ञवाली बताउँछन्। पहिले कागजी रूपमा सुरक्षित राखिने ग्राहक विवरण, कारोबार अभिलेख र वित्तीय सूचना अहिले डिजिटल प्रणालीमा सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन भइरहेका छन्। उनका अनुसार ग्राहकको व्यक्तिगत विवरणदेखि वित्तीय कारोबारसम्मका सबै सूचनाले भविष्यको बैंकिङ निर्णयमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछन्। तर डेटा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यसको सही विश्लेषण र उपयोग गर्ने क्षमता नै आगामी बैंकिङ प्रतिस्पर्धाको आधार बन्नेछ। एआईले यही डेटालाई विश्लेषण गरेर बैंकलाई ग्राहकको आवश्यकता बुझ्न, जोखिम पहिचान गर्न र प्रभावकारी रणनीति बनाउन सहयोग गर्नेछ।
भविष्यको बैंकिङमा ग्राहकले सबैका लागि एउटै प्रकारको सेवा पाउने अवस्था परिवर्तन हुने ज्ञवालीको धारणा छ। एआईको प्रयोगसँगै बैंकहरूले ग्राहकको वित्तीय व्यवहार र आवश्यकताका आधारमा व्यक्तिगत सेवा उपलब्ध गराउन सक्नेछन्। कुन ग्राहकलाई कस्तो कर्जा आवश्यक छ, कुन प्रकारको बचत योजना उपयुक्त हुन्छ वा कुन वित्तीय सेवा उपयोगी हुन सक्छ भन्ने कुरा प्रविधिको सहायताले पहिचान गर्न सकिनेछ। यसले बैंकिङलाई केवल कारोबार गर्ने माध्यमबाट ग्राहकको वित्तीय जीवन व्यवस्थापन गर्ने साझेदारका रूपमा विकास गर्न सक्छ।
आगामी दिनमा बैंकिङ सेवा अझ सहज र स्वचालित बन्दै जाने ज्ञवाली बताउँछन्। मोबाइल एपमार्फत खाता खोल्ने, रकम स्थानान्तरण गर्ने र विभिन्न वित्तीय सेवा प्राप्त गर्ने अभ्यास अहिले नै सामान्य भइसकेको छ। भविष्यमा बायोमेट्रिक तथा फेसियल रिकग्निसन प्रविधिको प्रयोग बढ्दै जाँदा ग्राहकले आफ्नो पहिचानका आधारमा सहज रूपमा बैंकिङ सेवा लिन सक्ने अवस्था आउने उनको अनुमान छ। यसले बैंकिङलाई अझ सुरक्षित र ग्राहकमैत्री बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ।
मनोज ज्ञवालीका अनुसार डिजिटलाइजेसन र एआई अब बैंकिङ क्षेत्रका लागि विकल्प होइनन्, आवश्यकता हुन्। ग्राहकको अपेक्षा परिवर्तन भइरहेको अवस्थामा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले पनि आफ्नो सोच, प्रणाली र सेवा संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ। समयअनुसार प्रविधि अपनाउन नसक्ने संस्थाहरू भविष्यको प्रतिस्पर्धामा पछि पर्न सक्ने उनको चेतावनी छ। तर प्रविधिको प्रयोगसँगै साइबर सुरक्षा, डेटा गोपनीयता र दक्ष जनशक्ति विकासमा पनि समान ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
नेपालको बैंकिङ क्षेत्र डिजिटल यात्रामा निकै अगाडि बढिसकेको छ। अबको चुनौती भनेको यसलाई एआई, डेटा एनालिटिक्स र स्वचालित सेवासँग जोडेर अझ प्रभावकारी बनाउनु हो। मनोज ज्ञवालीको दृष्टिकोणमा भविष्यको बैंकिङ प्रविधिमा आधारित भए पनि यसको केन्द्रमा ग्राहक नै रहनेछन्। एआईले बैंकिङलाई केवल छिटो र सहज बनाउने होइन, थप सुरक्षित, पारदर्शी र व्यक्तिगत सेवा दिने प्रणालीका रूपमा विकास गर्नेछ। अब बैंकिङको प्रतिस्पर्धा शाखा संख्या र भौतिक उपस्थितिमा होइन, प्रविधिको प्रभावकारी प्रयोग, डेटा व्यवस्थापन र ग्राहकलाई उत्कृष्ट डिजिटल अनुभव दिने क्षमतामा हुनेछ। डिजिटल बैंकिङको आधार तयार भइसकेको अवस्थामा एआईले नेपाली बैंकिङ क्षेत्रलाई नयाँ युगतर्फ लैजाने सम्भावना देखिएको छ।
