बैंकिङ खबर / नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा अहिले गम्भीर प्रकारको दबाब देखिन थालेको छ। विशेषगरी ठूला व्यवसायिक घराना र ठूला ऋणीहरू बैंकको ऋण तिर्न नसक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। बैंकहरूले पटक–पटक ताकेता गर्दा पनि ऋण असुली हुन सकेको छैन भने धितो लिलामको प्रक्रिया अघि बढाउँदा समेत अपेक्षित खरिदकर्ता भेटिन छाडेका छन्। यसले बैंकिङ क्षेत्रभित्र मात्रै होइन, समग्र अर्थतन्त्रमै ठूलो चिन्ता थपेको छ। अहिले बैंकहरूले दैनिकजसो विभिन्न उद्योग, होटल, रियल स्टेट, व्यापारिक भवन र जग्गाहरू लिलामको सूचना प्रकाशित गरिरहेका छन्। तर ती धितो सम्पत्तिमा बजारको आकर्षण कमजोर देखिएको छ। धेरै स्थानमा बैंकहरूले पटक–पटक सूचना निकाल्दा पनि बोलपत्र दर्ता नहुने अवस्था देखिन थालेको छ। यसले नेपालको अर्थतन्त्रमा तरलता अभाव, लगानीकर्ता आत्मविश्वासमा कमी र व्यवसायिक वातावरण कमजोर भएको संकेत गर्दछ।
किन बढ्दैछ ऋण नतिर्ने समस्या ?
पछिल्ला केही वर्षमा नेपालको अर्थतन्त्र अपेक्षाकृत सुस्त बन्दै गएको छ। कोभिड महामारीपछि व्यापारिक गतिविधि पूर्ण रूपमा पुनःस्थापित हुन सकेका छैनन्। त्यसमा पनि उच्च ब्याजदर, घट्दो माग, आयातमा संकुचन, निर्माण क्षेत्रको सुस्तता र उपभोक्ताको क्रयशक्ति कमजोर हुँदा धेरै व्यवसाय संकटमा परेका छन्। विशेषगरी: होटल व्यवसाय रियल स्टेट निर्माण क्षेत्र ठूलो व्यापारिक आयात औद्योगिक उत्पादन जस्ता क्षेत्रमा लगानी गरेका व्यवसायीहरू अहिले सबैभन्दा बढी दबाबमा छन्। उनीहरूले बैंकबाट ठूलो मात्रामा ऋण लिए पनि बजारबाट अपेक्षित आम्दानी गर्न सकेका छैनन्। कतिपय अवस्थामा बैंकहरूले पनि अत्यधिक आशावादी भएर ऋण प्रवाह गरेका थिए। धितोको मूल्य अत्यधिक बढाएर मूल्यांकन गरियो, व्यवसायको वास्तविक जोखिमलाई पर्याप्त अध्ययन गरिएन। त्यसको असर अहिले देखिन थालेको छ। धितो लिलाममा किन छैनन् खरिदकर्ता? अहिलेको सबैभन्दा ठूलो समस्या भनेको बैंकले लिलाममा राखेका सम्पत्तिको खरिदकर्ता नपाइनु हो।
यसको पछाडि केही मुख्य कारण छन्।
पहिलो, बजारमा लगानी गर्ने आत्मविश्वास कमजोर भएको छ। अहिले लगानीकर्ता नयाँ जोखिम लिन तयार देखिँदैनन्। अर्थतन्त्र सुस्त भएको अवस्थामा ठूलो रकम खर्च गरेर धितो खरिद गर्ने मनस्थिति कम देखिएको छ। दोस्रो, धेरै धितो सम्पत्तिको मूल्य वास्तविक बजार मूल्यभन्दा अझै महँगो छ। बैंकहरूले ऋण सुरक्षणका लागि पहिले उच्च मूल्यांकन गरेका कारण अहिले पनि न्यूनतम लिलाम मूल्य धेरै हुने गरेको छ। यसले खरिदकर्तालाई आकर्षित गर्न सकेको छैन। तेस्रो, नेपालमा रियल स्टेट बजार लामो समयदेखि सुस्त छ। जग्गा तथा घरजग्गाको कारोबार घट्दा लिलाममा राखिएका सम्पत्ति पनि बिक्री हुन कठिन भइरहेको छ। चौथो, कानुनी जटिलता पनि समस्या बनेको छ। कतिपय सम्पत्तिमा अदालतका मुद्दा, स्वामित्व विवाद वा प्रशासनिक झन्झट हुने डरले पनि लगानीकर्ता पछि हट्ने गरेका छन्। बैंकिङ क्षेत्रमा यसको प्रभाव यदि ठूलो परिमाणमा ऋण असुली हुन सकेन भने बैंकहरूको खराब कर्जा (NPL) अझै बढ्ने जोखिम हुन्छ।
खराब कर्जा बढेपछि: बैंकको नाफा घट्छ नयाँ ऋण प्रवाह कमजोर हुन्छ लगानी क्षमता घट्छ वित्तीय प्रणालीमै दबाब पर्न सक्छ नेपाल राष्ट्र बैंकले बैंकहरूलाई खराब कर्जा नियन्त्रणमा राख्न निर्देशन दिइरहेको भए पनि बजारको वास्तविक अवस्था चुनौतीपूर्ण देखिन्छ। विशेषगरी केही विकास बैंक र वित्त कम्पनीहरूमा खराब कर्जाको अनुपात उल्लेख्य रूपमा बढेको चर्चा भइरहेको छ। वाणिज्य बैंकहरूमा पनि दबाब क्रमशः बढ्दै गएको देखिन्छ।
समाधान के हुन सक्छ?
१. ऋण पुनर्संरचना आवश्यक सबै ऋणीलाई एउटै दृष्टिले हेरेर समाधान सम्भव हुँदैन। केही व्यवसाय अस्थायी समस्यामा छन् भने केही पूर्ण रूपमा असफल भएका हुन सक्छन्। त्यसैले व्यवहारिक रूपमा ऋण पुनर्संरचना आवश्यक देखिन्छ। यसअन्तर्गत: भुक्तानी अवधि थप्ने ब्याजदर पुनरावलोकन गर्ने केही समय किस्ता स्थगित गर्ने व्यवसाय पुनर्जीवनको अवसर दिने जस्ता उपाय उपयोगी हुन सक्छन्। यदि व्यवसाय चल्ने सम्भावना अझै बाँकी छ भने बैंकले व्यवसायलाई बचाउने रणनीति लिनुपर्छ। व्यवसाय बच्यो भने मात्र बैंकको ऋण पनि फिर्ता आउन सक्छ।
२. ‘ब्याड बैंक’ वा एसेट म्यानेजमेन्ट कम्पनी धेरै देशहरूले आर्थिक संकटको समयमा खराब कर्जा व्यवस्थापन गर्न “Bad Bank” वा “Asset Management Company” गठन गरेका छन्। नेपालमा पनि: बैंकहरूको खराब सम्पत्ति छुट्टै संस्थामा सार्ने दीर्घकालीन रूपमा व्यवस्थापन गर्ने बजार सुधार भएपछि बिक्री गर्ने मोडल प्रभावकारी हुन सक्छ। यसले बैंकलाई तत्काल राहत दिन सक्छ र नियमित बैंकिङ गतिविधि सञ्चालन गर्न सहज हुन्छ।
३. वास्तविक बजार मूल्यमा पुनर्मूल्यांकन धितो सम्पत्तिको कृत्रिम मूल्यांकनले अहिले समस्या थपेको छ। त्यसैले बजारको वास्तविक अवस्थाअनुसार पुनर्मूल्यांकन आवश्यक छ। यदि आवश्यक परे: चरणबद्ध रूपमा मूल्य घटाउने वैकल्पिक प्रयोग खोज्ने साझेदारी मोडलमा सञ्चालन गर्ने जस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ।
४. अर्थतन्त्र चलायमान बनाउनु आवश्यक बैंकको समस्या वास्तवमा अर्थतन्त्रको समस्या हो। जब उद्योग चल्दैन, व्यापार हुँदैन र रोजगारी कमजोर हुन्छ, तब ऋण असुली पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले सरकारले: पूँजीगत खर्च बढाउने निर्माण क्षेत्र सक्रिय बनाउने उत्पादन र निर्यात बढाउने निजी क्षेत्रलाई विश्वास दिलाउने काम गर्नुपर्छ।
५. बैंक र व्यवसायीबीच सहकार्य अहिले बैंक र व्यवसायीबीच अविश्वास बढिरहेको देखिन्छ। तर समस्या समाधान सहकार्यबाट मात्र सम्भव छ। बैंकले केवल दबाब दिने र व्यवसायीले केवल समय माग्ने अवस्था दीर्घकालीन समाधान होइन। दुवैले साझा समाधान खोज्न आवश्यक छ।
निष्कर्ष नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा देखिएको ठूला ऋणी संकट केवल व्यक्तिगत व्यवसायको समस्या होइन, यो समग्र अर्थतन्त्रको संरचनात्मक चुनौती हो। धितो लिलाम हुँदा समेत खरिदकर्ता नपाइनु भनेको बजारमा आत्मविश्वास कमजोर भएको स्पष्ट संकेत हो। यदि समयमै प्रभावकारी नीति अपनाइएन भने खराब कर्जा अझै बढ्न सक्छ र त्यसको असर बैंकिङ प्रणाली हुँदै समग्र अर्थतन्त्रमा पर्न सक्छ। त्यसैले सरकार, नेपाल राष्ट्र बैंक, बैंक तथा निजी क्षेत्रबीच समन्वय गरी व्यवहारिक र दीर्घकालीन समाधान खोज्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।
