बैंकिङ खबर / नेपालको अर्थतन्त्र अहिले जटिल अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। बैंकिङ क्षेत्रमा खराब कर्जा बढिरहेको छ, उद्योग–व्यवसाय सुस्त बनेका छन्, युवाहरू विदेश पलायन भइरहेका छन्, लगानीकर्तामा आत्मविश्वास कमजोर देखिएको छ, र बजारमा आर्थिक चलायमानता घटेको अनुभूति भइरहेको छ। यद्यपि नेपालसँग जलस्रोत, पर्यटन, कृषि, युवा जनशक्ति र भौगोलिक सम्भावना जस्ता महत्वपूर्ण आधारहरू छन्। सही नीति, स्थिर नेतृत्व र प्रभावकारी कार्यान्वयन भए नेपालले आर्थिक सुधारको नयाँ चरण सुरु गर्न सक्छ। नेपालको अर्थतन्त्र सुधार गर्नका लागि केवल बजेट ल्याउनु वा ब्याजदर घटाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। दीर्घकालीन सोच, उत्पादनमुखी नीति, वित्तीय अनुशासन, लगानीमैत्री वातावरण र जनविश्वास निर्माण आवश्यक हुन्छ।१. राजनीतिक स्थायित्व र नीतिगत स्पष्टता : नेपालको आर्थिक विकासमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती राजनीतिक अस्थिरता बनेको छ। सरकार परिवर्तनसँगै नीति परिवर्तन हुने प्रवृत्तिले लगानीकर्तामा अन्योल सिर्जना गरेको छ। कुनै पनि उद्योगी वा विदेशी लगानीकर्ता दीर्घकालीन लगानी गर्नुअघि स्थिर नीति र विश्वसनीय वातावरण खोज्छ। नेपालमा धेरै परियोजना राजनीतिक हस्तक्षेप, नीतिगत अस्थिरता र प्रशासनिक ढिलासुस्तीका कारण रोकिएका छन्। त्यसैले आर्थिक सुधारको पहिलो आधार राजनीतिक स्थिरता र दीर्घकालीन आर्थिक दृष्टिकोण हुनुपर्छ। सरकारले कम्तीमा १०–१५ वर्षसम्म परिवर्तन नहुने आर्थिक नीति बनाउनु आवश्यक छ। विशेष गरी ऊर्जा, पर्यटन, कृषि, उद्योग र डिजिटल अर्थतन्त्रमा स्पष्ट रणनीति आवश्यक देखिन्छ।
२. उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण : नेपालको अर्थतन्त्र अझै आयातमुखी छ। अधिकांश उपभोग्य वस्तु विदेशबाट आयात गरिन्छ भने निर्यात कमजोर छ। यस्तो अवस्थामा विदेशी मुद्रा बाहिरिने तर आम्दानी कम हुने समस्या बढिरहेको छ। नेपालले कृषि, जडीबुटी, जलविद्युत, पर्यटन, सूचना प्रविधि र साना उद्योगलाई उत्पादनमुखी रूपमा विकास गर्नुपर्छ। अहिले नेपालमा धेरै युवा विदेश गइरहेका छन्। यदि ती युवालाई कृषि, उद्योग र उद्यममा आकर्षित गर्न सकियो भने देशभित्र उत्पादन बढाउन सकिन्छ। कृषिमा आधुनिक प्रविधि, सिंचाइ, भण्डारण र बजार व्यवस्थापन आवश्यक छ। किसानले उत्पादन गरे पनि उचित मूल्य नपाउँदा कृषि क्षेत्र कमजोर भइरहेको छ। कृषि र उद्योगलाई बैंकिङ प्रणालीसँग जोडेर सस्तो कर्जा र प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनुपर्छ।
३. बैंकिङ क्षेत्रलाई विश्वासिलो बनाउनु : नेपालको बैंकिङ क्षेत्र अहिले दबाबमा देखिन्छ। खराब कर्जा बढ्नु, व्यवसायी कालोसूचीमा पर्नु, ऋण असुलीमा समस्या आउनु र लगानी विस्तार सुस्त हुनु जस्ता समस्या देखिएका छन्। बैंकहरूले केवल घरजग्गा र व्यापारिक कर्जामा निर्भर हुने प्रवृत्ति कम गर्नुपर्छ। उत्पादन, कृषि, ऊर्जा, पर्यटन र साना उद्यममा लगानी बढाउन आवश्यक छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय स्थायित्व कायम राख्दै बैंकहरूलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी गर्न प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। ब्याजदर स्थिर र व्यावहारिक हुनुपर्छ। अत्यधिक उच्च ब्याजदरले उद्योग–व्यवसाय कमजोर बनाउँछ भने अत्यधिक कम ब्याजदरले वित्तीय अनुशासन बिगार्न सक्छ। साथै बैंकिङ क्षेत्रमा पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायित्व बलियो बनाउनु आवश्यक छ। बैंकहरूले जनताको बचत सुरक्षित राख्दै विश्वास निर्माण गर्नुपर्छ।
४. निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन : कुनै पनि देशको अर्थतन्त्र निजी क्षेत्रको सक्रियताले चलायमान हुन्छ। नेपालमा भने उद्योगी–व्यवसायीहरू निराश देखिन्छन्। करको दबाब, प्रशासनिक झन्झट, नीतिगत अन्योल र बजार संकुचनले निजी क्षेत्र कमजोर बनेको छ। सरकारले निजी क्षेत्रलाई साझेदारको रूपमा हेर्नुपर्छ। उद्योग खोल्न सहज वातावरण, कर प्रणालीमा सुधार, डिजिटल सेवा विस्तार र एकद्वार प्रणाली आवश्यक छ। साना तथा मझौला उद्योगलाई विशेष संरक्षण आवश्यक छ। यिनै उद्योगहरूले धेरै रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छन्। युवाहरूलाई उद्यमशीलता तालिम, सहुलियत कर्जा र बजार पहुँच उपलब्ध गराउनुपर्छ।
५. रोजगारी र सीप विकास : नेपालको ठूलो समस्या बेरोजगारी र दक्ष जनशक्तिको अभाव हो। लाखौं युवा विदेश गइरहेका छन्। रेमिटेन्सले अर्थतन्त्र धाने पनि दीर्घकालीन रूपमा यो पर्याप्त समाधान होइन। देशभित्र रोजगारी सिर्जना गर्न उद्योग, पर्यटन, कृषि र प्रविधि क्षेत्रमा लगानी आवश्यक छ। साथै सीपमूलक शिक्षा प्रणाली लागू गर्नुपर्छ। अहिलेको शिक्षा प्रणाली धेरै हदसम्म सैद्धान्तिक छ। विद्यालय र कलेज तहदेखि नै व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षा विस्तार गर्नुपर्छ। युवालाई “जागिर खोज्ने” भन्दा “रोजगार सिर्जना गर्ने” बनाउने नीति आवश्यक छ।
६. पर्यटन र जलविद्युतमा केन्द्रित : लगानी नेपालको अर्थतन्त्र सुधार गर्न पर्यटन सबैभन्दा महत्वपूर्ण क्षेत्र हो। हिमाल, संस्कृति, धार्मिक स्थल र प्राकृतिक सम्पदाले नेपाल विश्वमै विशेष छ। तर पर्याप्त पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार र गुणस्तरीय सेवा अभावले सम्भावना अनुसार लाभ लिन सकिएको छैन। पर्यटन क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रियस्तरको पूर्वाधार, सडक, विमानस्थल र होटल व्यवस्थापन सुधार गर्नुपर्छ। धार्मिक पर्यटन, साहसिक पर्यटन र ग्रामीण पर्यटनलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। त्यस्तै जलविद्युत नेपालका लागि दीर्घकालीन आर्थिक आधार बन्न सक्छ। नेपालले विद्युत उत्पादन बढाएर भारत, बंगलादेश लगायत देशमा निर्यात गर्न सक्छ। यसले विदेशी मुद्रा आम्दानी बढाउनेछ।
७. सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण : आर्थिक विकासको सबैभन्दा ठूलो बाधा भ्रष्टाचार हो। नीतिगत भ्रष्टाचार, कमिसन संस्कृति र प्रशासनिक ढिलासुस्तीले विकासका काम प्रभावित भएका छन्। यदि लगानीकर्ताले निष्पक्ष वातावरण पाएनन् भने उनीहरू लगानी गर्न हिच्किचाउँछन्। त्यसैले सुशासन, पारदर्शिता र कानुनी शासन आवश्यक छ। सरकारी खर्च पारदर्शी हुनुपर्छ। विकास बजेट समयमै खर्च गर्नुपर्छ। अनावश्यक राजनीतिक हस्तक्षेप कम गर्नुपर्छ।
८. डिजिटल अर्थतन्त्र र नवप्रवर्तन : विश्व अहिले डिजिटल अर्थतन्त्रतर्फ गइरहेको छ। नेपालले पनि सूचना प्रविधि, डिजिटल बैंकिङ, फिनटेक र अनलाइन सेवामा ठूलो सम्भावना देखाउन सक्छ। युवाहरूलाई आईटी क्षेत्रमा अवसर सिर्जना गर्न सके नेपालले सेवा निर्यातबाट ठूलो आम्दानी गर्न सक्छ। डिजिटल कारोबार विस्तारले पारदर्शिता पनि बढाउँछ। सरकारले डिजिटल पूर्वाधार, साइबर सुरक्षा र स्टार्टअप नीतिमा ध्यान दिनुपर्छ।
अत : नेपालको अर्थतन्त्र सुधार असम्भव छैन, तर त्यसका लागि व्यवहारिक योजना, दृढ राजनीतिक इच्छाशक्ति र जनविश्वास आवश्यक छ। उत्पादन बढाउने, निजी क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने, बैंकिङ प्रणालीलाई विश्वासिलो बनाउने, रोजगारी सिर्जना गर्ने र सुशासन कायम गर्ने दिशामा देश अघि बढ्नुपर्छ। नेपालसँग स्रोत र सम्भावना दुवै छन्। आवश्यकता केवल सही नेतृत्व, स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनको हो। यदि सरकार, निजी क्षेत्र, बैंकिङ क्षेत्र र नागरिक समाजले साझा उद्देश्यका साथ काम गर्न सके नेपाल आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र समृद्ध राष्ट्र बन्न सक्छ।
