बैंकिङ खबर/ नेपालको बाह्य अर्थतन्त्र केही सुधार देखिएपनि आन्तरिक अर्थतन्त्र भने खासै सुधार भएको देखिँदैन । विगत ६ महिना यता नेपालको अर्थतन्त्रको बाह्य क्षेत्रको तथ्यांक हेर्दा कुल वस्तु निर्यात ३१.८ प्रतिशतले वृद्धि भई ९८ अर्ब ७९ करोड पुगेको छ । विप्रेषण आप्रवाह ४.१ प्रतिशतले वृद्धि भई ७ खर्ब ६३ अर्ब ८ करोड पुगेको छ ।
२०८१ असार मसान्तमा २० खर्ब ४१ अर्ब १० करोड बराबर रहेको कुल विदेशी विनिमय सञ्चिति १३.५ प्रतिशतले वृद्धि भई २०८१ पुस मसान्तमा २३ खर्ब १६ अर्ब ८४ करोड पुगेको छ । यो बचतले अहिलेकै अवस्थामा जत्तिकै वस्तु तथा सेवाको आयात गर्ने हो भने भने १४.४ महिनाको लागि पर्याप्त रकम हो ।
केन्द्रीय बैंककको तथ्यांकअनुसार, चालु खाता एक खर्ब ४८ अर्ब १७ करोडले बचतमा रहेको छ । शोधनान्तर स्थिति २ खर्ब ४९ अर्ब २६ करोडले बचतमा रहेको छ ।
तर मूल्यवृद्धि उकालो लागेको छ । सरकारले प्रक्षेपण गरेको आर्थिक वृद्धिको लक्ष्य भेटाउने अवस्था देखिँदैन । बैंक तथा वित्तीय संस्थाले तीन वर्षयताकै सबैभन्दा सस्तो ब्याजदर अफर गर्दा पनि ऋण माग्न आउने ग्राहक छैनन् । बैंकहरुको प्रतिवेदनमा निष्क्रिय कर्जाको मात्रा बढेको छ ।
चालु आवको दोस्रो त्रैमाससम्म वाणिज्य बैंकहरुले मात्रै २४ अर्ब ६७ करोड ७१ लाख रुपैयाँ कर्जा नोक्सानी व्यवस्था गरेका छन् । सरकारले चालु आर्थिक वर्षमा ६ प्रतिशत आर्थिक वृद्धि गर्ने लक्ष्य लिएको छ । तर, बजेटको अर्धवार्षिक समीक्षामा कुल बजेट भने घटाइएको छ ।
चालु आर्थिक वर्षमा १८ खर्ब ६० अर्ब ३० करोड ३० लाख खर्च हुने अनुमान गरिएकामा अर्धवार्षिक समीक्षामार्फत १६ खर्ब ९२ अर्ब ७३ करोड ३५ लाख खर्च हुने संशोधित अनुमान अर्थ मन्त्रालयले सार्वजनिक गरेको छ । कुल बजेट करिब १० प्रतिशतले घट्दा पनि आर्थिक वृद्धि भने ६ प्रतिशतकै हाराहारीमा हुनेमा अर्थमन्त्री विष्णुप्रसाद पौडेल आशावादी छन् ।
गत पुस मसान्तसम्ममा अर्थात् ६ महिनामा कुल विनियोजन बजेटको जम्मा ३५.८९ प्रतिशत बजेट खर्च भएको अर्थ मन्त्रालयको तथ्यांक छ । यस अवधिमा सरकारले जम्मा ६ खर्ब ६७ अर्ब ६० करोड ७८ लाख रुपैयाँ बजेट खर्च गरेको छ । यसमध्ये सरकारले विकास गतिविधिमा गरेको खर्च करिब १८ प्रतिशतको हाराहारीमा सीमित छ ।
यसरी अर्थमन्त्रमा खासै सुधार नभएको अवस्थमा यसलाई मजबुद बनाउन सीप र लगानीमा केन्द्रीत हुन आवश्यक देखिन्छ । नेपाल जस्तो विकासशील देशको आर्थिक वृद्धिलाई द्रुत गतिमा अगाडि बढाउन सीपयुक्त जनशक्ति तयार पार्नु र प्रभावकारी लगानीको सुनिश्चितता गर्नुपर्ने हुन्छ। उत्पादकता वृद्धि, रोजगारी सिर्जना, औद्योगिकीकरण, नवप्रवर्तन, र समावेशी आर्थिक विकासलाई प्रवद्र्धन गर्न यी दुई आधारभूत पक्षमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
१.सीप विकासको आवश्यकता र रणनीति
नेपालको कुल जनसंख्याको ठूलो हिस्सा युवा वर्गमा केन्द्रित छ। तर, दक्ष श्रमशक्तिको अभावका कारण रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना हुन नसक्दा बेरोजगारी दर उच्च छ। विदेशमा जाने कामदारको ठूलो हिस्सा अल्पशिक्षित र अर्धदक्ष रहेको हुँदा उनीहरूले न्यून तलबमानको श्रमशक्ति प्रदान गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थालाई सुधार गर्नका लागि निम्न रणनीतिहरू आवश्यक छन्।
१.१.आधुनिक तथा व्यावसायिक शिक्षा प्रणाली
शैक्षिक पाठ्यक्रमलाई बजारको मागअनुसार परिमार्जन गरी व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। इञ्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि, कृषिविज्ञान, उद्यमशीलता, र औद्योगिक सीपमा केन्द्रित तालिम दिनुपर्ने हुन्छ। कलेज तथा विश्वविद्यालय स्तरमा इन्टर्नसिप तथा व्यावसायिक तालिम अनिवार्य गरिनुपर्छ।
१.२. प्रविधिमैत्री सीप विकास
चौथो औद्योगिक क्रान्तिसँगै डिजिटल सीप अत्यावश्यक भएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डेटा साइन्स, साइबर सुरक्षा, ब्लकचेन, ई-कमर्स, तथा अन्य प्रविधि–सम्बन्धी सीपहरू प्रदान गर्नुपर्छ। देशभर प्रविधि पार्कहरू स्थापना गरी नवप्रवर्तनलाई प्रवद्र्धन गरिनुपर्छ।
१.३. लघु तथा मध्यम उद्यम लक्षित सीप विकास
स्वरोजगारलाई प्रवद्र्धन गर्न सीपमूलक तालिम, व्यवसाय व्यवस्थापन तालिम, तथा वित्तीय साक्षरतामा जोड दिनुपर्छ। महिला, अपांगता भएका व्यक्ति तथा ग्रामीण भेगका नागरिकलाई लक्षित गरी विशेष सीप तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
१.४.अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको सीप विकास
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न योग्य जनशक्ति उत्पादन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार तालिम कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनुपर्छ। विशेष गरी जापान, कोरिया, युरोपियन देशहरू, अमेरिका जस्ता श्रम बजारमा माग रहेको सीपहरू प्रदान गरिनुपर्छ। दीर्घकालीन रूपमा प्रवासी श्रमिकहरूलाई स्वदेशमै पुनःस्थापना गर्न उद्यमशीलता तालिम तथा लगानी अभिप्रेरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
२.लगानीको आवश्यकता र रणनीति
नेपालको अर्थतन्त्रलाई दिगो बनाउन घरेलु तथा विदेशी लगानीलाई प्रवद्र्धन गर्न अत्यन्तै जरुरी छ। लगानीको अभावकै कारण कृषि, उद्योग, पर्यटन, ऊर्जा तथा अन्य क्षेत्रहरूमा वृद्धि सीमित भएको छ। दीर्घकालीन आर्थिक समृद्धि हासिल गर्नका लागि निम्न क्षेत्रहरूमा लगानी बढाउन आवश्यक छ।
२.१.औद्योगिक उत्पादन र नवप्रवर्तनमा लगानी
नेपाललाई उपभोक्ताबाट उत्पादक राष्ट्र बनाउने लक्ष्यका साथ उद्योगधन्दा प्रवद्र्धन गर्नुपर्छ। लघु, मझौला तथा ठूला उद्योगलाई आवश्यक वित्तीय तथा प्रविधिक सहायता प्रदान गर्नुपर्छ।अनुसन्धान तथा विकास क्षेत्रमा लगानी गरेर नवप्रवर्तनलाई प्रवद्र्धन गरिनुपर्छ।
२.२. पूर्वाधार निर्माणमा लगानी
यातायात, ऊर्जा, डिजिटल पूर्वाधार, र सञ्चार प्रणालीमा लगानी बढाउनुपर्छ। जलविद्युत् उत्पादन, सौर्य तथा पवन ऊर्जा प्रवद्र्धन गरी दिगो ऊर्जा आपूर्तिलाई सुनिश्चित गर्नुपर्छ। सडक, रेल, विमानस्थल, र स्मार्ट सिटी विकासमा दीर्घकालीन लगानी आवश्यक छ।
२.३. कृषि तथा कृषिजन्य उद्योगमा लगानी
नेपालको ६०% भन्दा बढी जनसंख्या कृषिमा आधारित छ, तर उत्पादनमा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग न्यून छ। आधुनिक प्रविधि प्रयोग, कृषि यान्त्रीकरण, तथा स्मार्ट कृषि प्रणालीमा लगानी आवश्यक छ। कृषि उत्पादनलाई निर्यातमुखी बनाउन प्रशोधन उद्योग स्थापना गर्नुपर्छ।
२.४. पर्यटन तथा सेवा क्षेत्रमा लगानी
नेपाल पर्यटनको लागि उच्च सम्भावना भएको देश हो। नयाँ गन्तव्यहरू प्रवद्र्धन गर्ने, पूर्वाधार विकास गर्ने, र उच्चस्तरीय सेवा प्रवाह गर्ने लगानी आवश्यक छ। स्वास्थ्य पर्यटन, शैक्षिक पर्यटन, धार्मिक पर्यटन, तथा साहसिक पर्यटनमा लगानी गर्न सकिन्छ।
२.५. स्टार्टअप र उद्यमशीलतामा लगानी
युवा उद्यमशीलतालाई प्रवद्र्धन गर्न विशेष कोष स्थापना गरी वित्तीय तथा प्राविधिक सहायता प्रदान गर्नुपर्छ। स्टार्टअपहरूलाई सहुलियतपूर्ण ऋण तथा अनुदान कार्यक्रम उपलब्ध गराइनुपर्छ। प्रविधि–आधारित स्टार्टअप, नवप्रवर्तनमूलक व्यवसाय तथा डिजिटल उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ।
२.६. वैदेशिक लगानीलाई प्रवद्र्धन गर्ने रणनीति
लगानीमैत्री कानुनी तथा नीतिगत सुधार आवश्यक छ। कर प्रणालीलाई सरल र पारदर्शी बनाउनुपर्छ। वैदेशिक लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न लगानी सुरक्षाको प्रत्याभूति दिनुपर्छ। मजबुद अर्थतन्त्रका लागि सीपयुक्त जनशक्ति र प्रभावकारी लगानी अपरिहार्य छन्। दीर्घकालीन दिगो आर्थिक विकासका लागि निम्न कदमहरू अपनाउनु आवश्यक छः
-सीपमूलक शिक्षा प्रणालीको विकास
-प्रविधि तथा नवप्रवर्तनलाई प्रवद्र्धन
-औद्योगिकीकरण तथा उद्यमशीलतालाई प्राथमिकता
-पूर्वाधार विकासमा दीर्घकालीन लगानी
-कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, तथा स्टार्टअपहरूमा लगानी बढाउने
यदि नेपालले यी क्षेत्रहरूमा ठोस नीति तथा योजनासहित अघि बढ्न सके, आर्थिक वृद्धिदर तीव्र गतिमा वृद्धि हुनेछ, रोजगारी सिर्जना हुनेछ, र नेपाल आत्मनिर्भर अर्थतन्त्रतर्फ अघि बढ्न सक्नेछ।
