बैंकिङ खबर / बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलता थुप्रिँदै गएपछि नेपाल राष्ट्र बैंकले त्यसलाई व्यवस्थापन गर्न फेरि ठूलो रकम खिच्ने भएको छ। केन्द्रीय बैंकले आज भदौ २६ गते निक्षेप संकलन उपकरणमार्फत बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट ७० अर्ब रुपैयाँ उठाउन लागेको हो। बैंकिङ प्रणालीमा कर्जाको माग अपेक्षाकृत कमजोर रहँदा निक्षेप बढिरहेको र प्रणालीमा लगानीयोग्य रकम थुप्रिँदै गएको अवस्थामा राष्ट्र बैंकले पटक-पटक निक्षेप संकलन उपकरण प्रयोग गर्दै आएको छ। पछिल्लो कदम पनि प्रणालीमा रहेको अतिरिक्त तरलता तत्काल व्यवस्थापन गर्ने उद्देश्यले चालिएको हो।
राष्ट्र बैंकका अनुसार ७० अर्ब रुपैयाँको निक्षेप संकलनका लागि आज दिउँसो ३ बजे बोलकबोल हुनेछ। ‘क’, ‘ख’ र ‘ग’ वर्गका बैंक तथा वित्तीय संस्थाले बोलकबोलमा सहभागी हुन पाउनेछन्। निक्षेप दिन इच्छुक बैंक तथा वित्तीय संस्थाले न्यूनतम १० करोड रुपैयाँदेखि आह्वान गरिएको कुल रकमसम्म बोलकबोल गर्न सक्नेछन्। बोलकबोल रकम ५ करोड रुपैयाँले भाग गर्दा निःशेष भाग जाने गरी प्रस्ताव गर्नुपर्नेछ। निक्षेप संकलनको ब्याजदर बोलकबोलबाट निर्धारण हुनेछ भने सहभागी संस्थाले बहु ब्याजदरमा समेत बहुबोलकबोल गर्न सक्ने व्यवस्था गरिएको छ। राष्ट्र बैंकले संकलन गर्ने यो निक्षेप दुई महिनाका लागि हुनेछ। उपकरणको साँवा तथा ब्याज आगामी कात्तिक २० गते भुक्तानी गरिनेछ।
पैसा थुप्रिएको छ, कर्जा विस्तार किन सुस्त ?
राष्ट्र बैंकले लगातार तरलता खिचिरहनुपर्ने अवस्थाले बैंकिङ प्रणालीमा अहिले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाएको छ – बैंकमा पैसा अभाव भएको हो कि पैसाको उपयोग हुने ठाउँ अभाव भएको हो ? निक्षेप बढिरहेको अवस्थामा बैंक तथा वित्तीय संस्थासँग कर्जा प्रवाह गर्न सक्ने क्षमता बढ्छ। तर कर्जाको माग र लगानीको वातावरण अपेक्षित रूपमा विस्तार हुन नसक्दा त्यही रकम बैंकिङ प्रणालीभित्रै निष्क्रिय भएर बस्न सक्छ।
यस्तो अवस्थामा राष्ट्र बैंकले निक्षेप संकलन उपकरणमार्फत बैंकहरूको अतिरिक्त रकम आफूतर्फ तान्छ। यसले तत्कालका लागि बैंकिङ प्रणालीको अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ र ब्याजदरमा अनावश्यक दबाब आउन नदिन पनि भूमिका खेल्छ। तर प्रश्न यतिमै सीमित छैन।
अधिक तरलता हुँदा त्यसलाई नियन्त्रण गर्न निक्षेप संकलन उपकरण प्रयोग गर्नु मौद्रिक व्यवस्थापनको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। प्रणालीमा अत्यधिक पैसा रहँदा ब्याजदर, मुद्रास्फीति तथा वित्तीय स्थायित्वमा पर्न सक्ने दबाब व्यवस्थापन गर्न केन्द्रीय बैंकले यस्ता उपकरण प्रयोग गर्छ।
तर बैंकिङ प्रणालीमा बारम्बार ठूलो रकम थुप्रिने र राष्ट्र बैंकले पटक–पटक त्यस्तो रकम खिच्नुपर्ने अवस्था दोहोरिरह्यो भने यसलाई केवल ‘तरलता समस्या’ भनेर हेर्नुभन्दा तरलता र कर्जा प्रवाहबीचको संरचनात्मक असन्तुलनका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ। बैंकमा पैसा छ। तर त्यो पैसा कर्जामा रूपान्तरण हुन सकेको छैन भने बैंकिङ प्रणालीको चुनौती ‘तरलता अभाव’ होइन, कर्जा माग, लगानी वातावरण र जोखिम वहन क्षमताको चुनौती हुन सक्छ।
यही कारणले राष्ट्र बैंकले तरलता खिच्ने उपकरणसँगै बैंकिङ प्रणालीमा रहेको रकम उत्पादनशील क्षेत्रमा प्रवाह हुने वातावरण निर्माण गर्ने नीतिगत बाटोमा पनि ध्यान दिनुपर्ने बहस उठेको छ।
राष्ट्र बैंकले अब कस्तो बाटो खोज्ने ?
बैंकिङ प्रणालीमा अधिक तरलता हुँदा केन्द्रीय बैंकले त्यसलाई पूर्ण रूपमा निष्क्रिय छाड्न सक्दैन। तर हरेकपटक ठूलो रकम निक्षेप संकलन गरेर व्यवस्थापन गर्नु मात्रै दीर्घकालीन समाधान हुन सक्दैन। यसका लागि कर्जा विस्तारमा देखिएका अवरोध पहिचान गर्ने, उत्पादनशील क्षेत्रमा कर्जा प्रवाह बढाउने, जोखिमअनुसार कर्जा मूल्यांकनलाई सहज बनाउने तथा निजी क्षेत्रको लगानी वातावरण सुधार गर्ने नीतिगत समन्वय आवश्यक हुन्छ।
अर्थात्, तरलता खिच्नु व्यवस्थापनको एउटा औजार हो, सम्पूर्ण समाधान होइन। बैंकिङ प्रणालीमा पैसा थुप्रिएको अवस्थामा त्यसलाई केन्द्रीय बैंकमा राखेर ब्याज दिनेभन्दा अर्थतन्त्रको वास्तविक क्षेत्रमा कसरी प्रवाह गराउने भन्ने प्रश्न अझ महत्वपूर्ण बन्दै गएको छ।
त्यसैले अहिलेको ७० अर्ब रुपैयाँ निक्षेप संकलनलाई केवल ‘राष्ट्र बैंकले फेरि पैसा खिच्यो’ भन्ने घटनाका रूपमा मात्र हेर्नुभन्दा नेपालको वित्तीय प्रणालीमा पैसा कहाँ छ, किन चलायमान हुन सकेको छैन र त्यसलाई कसरी उत्पादनशील लगानीमा रूपान्तरण गर्ने? भन्ने ठूलो नीतिगत प्रश्नसँग जोडेर हेर्नुपर्ने देखिन्छ। केन्द्रीय बैंकको चुनौती अब तरलता खिच्नु मात्र होइन, आवश्यकताअनुसार तरलता व्यवस्थापन गर्दै बैंकिङ प्रणालीको पैसा अर्थतन्त्रमा चलायमान बनाउने सहज बाटो निर्माण गर्नु पनि हो।
