बैंकिङ खबर/ कुनै समय सुन खरिद गर्नु भनेको सुरक्षित लगानी मानिन्थ्यो। अहिले पनि त्यो धारणा बदलिएको छैन। तर पछिल्लो एक वर्षले भने सुन बजारलाई केवल सुरक्षित लगानीको माध्यममा सीमित राखेन, बरु मूल्यमा देखिएको तीव्र उतारचढावले यसलाई सबैभन्दा धेरै चर्चा हुने वस्तुमध्ये एक बनायो। अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक तनाव, अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको ब्याजदर नीति, डलरको उतारचढाव र केन्द्रीय बैंकहरूले सुनको सञ्चिति बढाउने प्रतिस्पर्धाले विश्व बजारमा सुनको मूल्यलाई लगातार नयाँ उचाइतर्फ धकेल्यो। त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपाली बजारमा पनि देखियो।
एक वर्षअघि प्रतितोला करिब दुई लाख ३०–४० हजार रुपैयाँको हाराहारीमा रहेको सुनको मूल्य क्रमशः उकालो लाग्दै नयाँ–नयाँ रेकर्ड बनाउँदै गयो। विशेषगरी मध्यपूर्वमा बढेको तनाव, अमेरिका–चीनबीचको व्यापारिक अनिश्चितता, र विश्व अर्थतन्त्रमा देखिएको जोखिमका कारण लगानीकर्ताहरू सेयर बजार र अन्य जोखिमयुक्त सम्पत्तिबाट बाहिरिँदै सुनतर्फ आकर्षित भए। सुरक्षित लगानीको विकल्प खोज्ने प्रवृत्तिले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा सुनको माग बढायो र त्यसको प्रभाव नेपालसम्म आइपुग्यो।
विश्व बजारमा मूल्य बढ्दै जाँदा नेपाली बजारमा पनि सुनले लगातार नयाँ कीर्तिमान बनायो। एकपछि अर्को दिन पुराना रेकर्ड तोड्दै मूल्य उकालो लाग्यो। बजारमा सुन प्रतितोला तीन लाख रुपैयाँ नजिक पुग्दा उपभोक्तामाझ ‘अब सुन अझै कति महँगिने हो?’ भन्ने चासो बढेको थियो। व्यवसायीहरूका अनुसार विवाहको मौसमजस्ता परम्परागत माग रहने समयमा पनि धेरै ग्राहक खरिदभन्दा प्रतीक्षा गर्ने मनस्थितिमा देखिए। मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढेपछि उपभोग घट्यो भने लगानीका उद्देश्यले खरिद गर्नेहरू भने सक्रिय नै रहे।
तर रेकर्ड उचाइपछि बजारको गति केही सुस्त बन्यो। अमेरिकी केन्द्रीय बैंकको ब्याजदर सम्बन्धी अपेक्षामा आएको परिवर्तन, विश्व बजारमा लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा आएको फेरबदल तथा नाफा सुरक्षित गर्ने प्रवृत्तिका कारण सुनको मूल्यमा केही करेक्सन देखियो। नेपाली बजारमा पनि प्रतितोला हजारौँ रुपैयाँले घट्ने–बढ्ने क्रम चलिरह्यो। केही दिनमै ठूलो अन्तर देखिने अवस्थाले सुन बजारमा अस्थिरता थप स्पष्ट बनायो।
पछिल्ला केही सातादेखि भने सुनको मूल्य ठूलो उतारचढावबिना सीमित दायरामै कारोबार भइरहेको छ। कहिले एक–दुई हजार रुपैयाँ बढ्ने र अर्को दिन त्यति नै हाराहारीमा घट्ने क्रम देखिए पनि अघिल्लो जस्तो दैनिक नयाँ रेकर्ड बनाउने अवस्था अहिले छैन। बजारले केही स्थिरता समातेको व्यवसायीहरूको भनाइ छ। यद्यपि उनीहरू विश्व बजारमा कुनै नयाँ आर्थिक वा राजनीतिक घटनाक्रम विकसित भएमा मूल्य फेरि तीव्र रूपमा बदलिन सक्ने सम्भावना रहेको बताउँछन्।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार सुनको मूल्य अहिले स्थिर देखिए पनि यसको आधारभूत कारणहरू भने अझै परिवर्तन भएका छैनन्। विश्व अर्थतन्त्रमा अनिश्चितता कायमै छ, धेरै देशका केन्द्रीय बैंकहरूले सुन सञ्चिति बढाइरहेका छन् र भू–राजनीतिक जोखिम पनि पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको छैन। त्यसैले सुनको मूल्यमा देखिएको अहिलेको स्थिरतालाई दीर्घकालीन प्रवृत्ति नभई ‘विश्रामको अवस्था’ का रूपमा हेरिनुपर्ने उनीहरूको विश्लेषण छ।
नेपालका लागि सुन केवल गहना होइन, बचत र लगानीको माध्यम पनि हो। त्यसैले मूल्य बढ्दा उपभोक्ता, व्यवसायी, बैंक तथा सरकार सबै प्रभावित हुन्छन्। पछिल्लो एक वर्षको यात्रा हेर्दा सुनले सुरक्षित लगानीको पहिचान जोगाए पनि मूल्यमा देखिएको तीव्र उतारचढावले बजारलाई नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य बनाएको छ।
सुन धितो कर्जातर्फ पनि बढ्दो आकर्षण
सुनको मूल्य बढेसँगै बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाह हुने सुन धितो कर्जामा पनि चासो बढ्न थालेको छ। घरमा रहेको सुन बेच्नुको सट्टा त्यसलाई धितो राखेर कर्जा लिने प्रवृत्ति विस्तार हुँदै गएको बैंकिङ क्षेत्रका अधिकारीहरू बताउँछन्। विशेषगरी साना व्यवसायी, कृषक तथा आकस्मिक नगद आवश्यक परेका व्यक्तिहरूले सुन धितो कर्जालाई सहज वित्तीय विकल्पका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन्।
बैंकहरूले सुनको शुद्धता र बजार मूल्यका आधारमा निश्चित अनुपातमा कर्जा उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेका छन्। सुनको मूल्य उच्च हुँदा धितोको मूल्य पनि बढ्ने भएकाले उही परिमाणको सुनबाट पहिलेभन्दा बढी रकम कर्जा लिन सकिने अवस्था बनेको छ। यसले सुन धितो कर्जाको आकर्षण थप बढाएको छ।
तर नेपाल राष्ट्र बैंकले सुन धितो कर्जालाई जोखिमयुक्त कर्जामध्ये एक मानेर आवश्यक नियामकीय व्यवस्था लागू गर्दै आएको छ। सुनको मूल्यमा ठूलो गिरावट आएमा बैंकको धितो मूल्य घट्न सक्ने भएकाले कर्जा प्रवाहमा निश्चित सीमा र मापदण्ड तोकिएको छ। त्यसैले बैंकहरूले पनि सुनको मूल्यमा हुने दैनिक परिवर्तनलाई नजिकबाट निगरानी गर्दै कर्जा व्यवस्थापन गरिरहेका छन्।
सुनमा बढ्दो लगानी : बैंक निक्षेपभन्दा किन रोज्दैछन् लगानीकर्ता ?
पछिल्लो एक वर्षमा सुनको मूल्यले निरन्तर नयाँ उचाइ छोएपछि नेपाली लगानीकर्ताको ध्यान पनि सुनतर्फ केन्द्रित भएको छ। एकातिर बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले निक्षेपको ब्याजदर क्रमशः घटाउँदै लगे भने अर्कोतर्फ सुनको मूल्यले छोटो अवधिमै उल्लेख्य प्रतिफल दिन थालेपछि धेरैले सुनलाई सुरक्षित मात्रै होइन, आकर्षक लगानीको माध्यमका रूपमा पनि हेर्न थालेका छन्।
केही वर्षअघिसम्म सुन खरिदको मुख्य उद्देश्य विवाह, चाडपर्व वा पारिवारिक आवश्यकता हुन्थ्यो। अहिले त्यो प्रवृत्तिमा परिवर्तन आएको व्यवसायीहरू बताउँछन्। बजारमा मूल्य अझ बढ्ने अपेक्षासहित धेरैले लगानीका लागि सुन खरिद गर्न थालेका छन्। विशेषगरी उच्च आम्दानी भएका परिवार, वैदेशिक रोजगारीबाट आम्दानी गर्ने नेपाली तथा व्यवसायी वर्गले आफ्नो बचतको एक हिस्सा सुनमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखिन्छ।
अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार लगानीकर्ताले जुन सम्पत्तिले पूँजी सुरक्षित राख्नुका साथै मुद्रास्फीतिलाई समेत जित्न सक्छ, त्यही विकल्प रोज्ने गर्छन्। पछिल्लो समय बैंक निक्षेपको ब्याजदर एकल अंकमा सीमित हुँदै जाँदा वास्तविक प्रतिफल घटेको छ। त्यसको विपरीत सुनको मूल्यले एक वर्षमै उल्लेख्य वृद्धि गरेकाले धेरैको नजर सुनतर्फ मोडिएको हो। यही कारण बैंकमा बचत राख्ने र सुन खरिद गर्नेबीचको तुलना अहिले थप चर्चामा छ।
यद्यपि सुनमा लगानी गर्दा जोखिम पनि कम छैन। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने उतारचढावको प्रत्यक्ष प्रभाव नेपाली बजारमा पर्ने भएकाले मूल्य एकै दिनमा हजारौँ रुपैयाँले घटबढ हुन सक्छ। त्यसैले छोटो अवधिको नाफाभन्दा दीर्घकालीन सम्पत्ति संरक्षणका दृष्टिले सुनमा लगानी गर्नु उपयुक्त हुने विज्ञहरूको सुझाव छ।
