काठमाडौं । बरिष्ठ अर्थशास्त्रीहरुले एआई र डिजिटलाइजेशनले मुलुकको अर्थतन्त्र व्यबस्थापनमा सहि मार्गनिर्देशन गर्न सक्ने बताएका छन् । मिडिया इन्टरनेसनलले आयोजना गरेको एआई डिजिटल फाइनान्स समिट कार्यक्रममा उनीहरुले एआईलाई नेतृत्वकर्ताले सहित तरीकाबाट प्रयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिए । कार्यक्रममा वरिष्ठ बैंकिङ विज्ञ तथा अर्थविद् डा. प्रकाशकुमार श्रेष्ठले विश्व सूचना प्रविधिको विकासक्रमसँगै कम्प्युटर युगबाट अघि बढेर अहिले कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को युगमा प्रवेश गरिसकेको बताएका छन्। प्रविधिको तीव्र विकाससँगै विश्वभर एआईको प्रयोग बढ्दो क्रममा रहेको उल्लेख गर्दै उनले नेपालले पनि समयानुकूल रूपमा यस प्रविधिको उपयोगलाई विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकता औंल्याए।
उनले विशेषगरी बैंकिङ तथा वित्तीय क्षेत्रमा एआईको प्रभावकारी प्रयोगले सेवा प्रवाह, कार्यक्षमता र उत्पादकत्वमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्ने बताए। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले डिपोजिट मोबिलाइजेसन बढाउने, ग्राहकको व्यवहार विश्लेषण गर्ने, व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार सेवा प्रदान गर्ने तथा ग्राहक सन्तुष्टि अभिवृद्धि गर्न एआईलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने उनको भनाइ थियो।
डा. श्रेष्ठका अनुसार बैंकिङ क्षेत्रमा ग्राहक सेवा सुधार, जोखिम व्यवस्थापन, धोखाधडी नियन्त्रण, कर्जा मूल्याङ्कन तथा सञ्चालन खर्च न्यूनीकरणजस्ता क्षेत्रमा एआईको प्रयोग अत्यन्त उपयोगी हुन सक्छ। एआईमा आधारित प्रणालीले ठूलो मात्रामा उपलब्ध डेटा विश्लेषण गरी छिटो र प्रभावकारी निर्णय लिन सहयोग पुर्याउने भएकाले वित्तीय संस्थाहरूको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता समेत बढ्न सक्ने उनले बताए।
उनले बैंकिङ क्षेत्रलाई सहयोग पुर्याउने विभिन्न डिजिटल प्रणाली, स्वचालित सेवा तथा डेटा व्यवस्थापन प्रणालीहरूमा एआईको प्रयोगले उत्पादकत्व वृद्धि गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने धारणा व्यक्त गरे। साथै, डिजिटल बैंकिङ सेवाको विस्तारसँगै ग्राहकको अपेक्षा पनि परिवर्तन भइरहेकाले बैंकहरूले प्रविधिमैत्री सेवा विकासमा ध्यान दिनुपर्ने उनको सुझाव थियो।
डा. श्रेष्ठले वित्तीय मध्यस्थता (फाइनान्सियल इन्टरमिडियसन) को परम्परागत अभ्यास अब पर्याप्त नहुने उल्लेख गर्दै बैंकिङ प्रणाली डेटा, विश्लेषण र प्रविधिमा आधारित हुनुपर्ने बताए। उनका अनुसार भविष्यको बैंकिङ क्षेत्र डिजिटल प्रविधि, बिग डेटा र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको समुचित उपयोगमा निर्भर रहनेछ। त्यसैले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले प्रविधिमा लगानी बढाउनुका साथै आवश्यक जनशक्ति विकासमा पनि ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता रहेको उनले बताए । उनले एआईलाई केवल प्रविधिगत नवप्रवर्तनको रूपमा मात्र नभई बैंकिङ क्षेत्रको दीर्घकालीन विकास, वित्तीय पहुँच विस्तार र सेवा गुणस्तर सुधारको महत्वपूर्ण माध्यमका रूपमा लिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे। समयानुकूल प्रविधि अपनाउन नसक्ने संस्थाहरू भविष्यमा प्रतिस्पर्धामा पछाडि पर्न सक्ने चेतावनी दिँदै उनले बैंकिङ क्षेत्रलाई डिजिटल रूपान्तरणको नयाँ चरणमा प्रवेश गराउन एआईको प्रयोग अपरिहार्य बन्दै गएको बताए।
एआई मुख्य रूपमा निर्णयकर्ताहरूका लागि प्रभावकारी उपकरण बन्न सक्छ : थापा
वरिष्ठ अर्थशास्त्री तथा बैंकिङ विज्ञ नरबहादुर थापाले नेपाल कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को पूर्ण प्रयोगको चरणमा अझै पुगिनसकेको बताएका छन्। उनले एआईको सम्भावना अत्यन्त ठूलो भए पनि यसले तत्कालै देशको अर्थतन्त्रमा उल्लेखनीय वृद्धि ल्याउने अवस्था भने नबनिसकेको स्पष्ट पारे।
एआई र डिजिटलाइजेसनसम्बन्धी कार्यक्रममा बोल्दै थापाले एआईलाई आर्थिक विकासको प्रत्यक्ष माध्यमभन्दा पनि कार्यसम्पादनलाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाउने प्रविधिका रूपमा लिनुपर्ने बताए। उनका अनुसार एआईले विभिन्न क्षेत्रमा उत्पादकत्व वृद्धि, निर्णय प्रक्रियामा सुधार तथा सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ।
उनले नेपालमा पछिल्लो समय वित्तीय क्षेत्रमा डिजिटलाइजेसन उल्लेखनीय रूपमा विस्तार भएको बताए। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले कम्प्युटर अटोमेसन, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली, मोबाइल बैंकिङ र अनलाइन सेवामार्फत सेवा प्रवाहलाई आधुनिक बनाएका छन्। यद्यपि, अबको आवश्यकता भनेको डिजिटल प्रविधिको प्रयोगलाई अझ उन्नत तहमा पुर्याउँदै एआईमार्फत अर्थतन्त्रलाई नयाँ दिशा दिनु रहेको उनले बताए।
थापाका अनुसार एआईको प्रयोग केवल निजी क्षेत्रमा सीमित नराखी सार्वजनिक प्रशासन, वित्तीय नीति निर्माण तथा सरकारी सेवा प्रवाहमा समेत विस्तार गर्न आवश्यक छ। उनले नेपाल राष्ट्र बैंक, विभिन्न सरकारी निकाय तथा सार्वजनिक संस्थाहरूले डेटा-आधारित निर्णय प्रणाली विकास गर्न एआईको प्रयोग बढाउनुपर्नेमा जोड दिए। उनले शिक्षा, स्वास्थ्य, बीमा तथा वित्तीय सेवाजस्ता क्षेत्रहरूमा एआईको प्रयोगले गुणस्तरीय सेवा विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने बताए। शिक्षा क्षेत्रमा व्यक्तिगत सिकाइ प्रणाली विकास, स्वास्थ्य क्षेत्रमा रोग पहिचान तथा उपचार व्यवस्थापन, बीमा क्षेत्रमा जोखिम मूल्याङ्कन तथा दाबी व्यवस्थापन र वित्तीय क्षेत्रमा ग्राहक सेवा तथा जोखिम व्यवस्थापनमा एआई प्रभावकारी हुन सक्ने उनको भनाइ थियो।
थापाले विश्वका विकसित मुलुकहरूले एआईलाई आर्थिक विकास, उत्पादन वृद्धि र सेवा क्षेत्रको आधुनिकीकरणका लागि व्यापक रूपमा प्रयोग गरिरहेको उल्लेख गर्दै नेपालले पनि त्यसबाट पाठ सिक्नुपर्ने बताए। उनले एआईलाई केवल प्रविधिको विषयका रूपमा नभई राष्ट्रिय विकासको रणनीतिक साधनका रूपमा हेर्न आवश्यक रहेको धारणा राखे। कार्यक्रममा उनले नेपालमा डेटा हब तथा डेटा सेन्टर स्थापना गर्ने योजनाको समेत स्वागत गरे। नेपालमा आधुनिक डेटा पूर्वाधार निर्माण हुनुले डिजिटल अर्थतन्त्रको विकासलाई गति दिने र एआई प्रणाली सञ्चालनका लागि आवश्यक आधार तयार हुने उनको विश्वास थियो। यस्ता पूर्वाधारले सरकारी तथा निजी क्षेत्रका डिजिटल सेवाहरूलाई थप सुरक्षित, भरपर्दो र प्रभावकारी बनाउने उनले बताए।
थापाले एआईलाई मानव श्रमको विकल्पका रूपमा नभई मानव क्षमताको विस्तार गर्ने साधनका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरे। सही नीति, पूर्वाधार र लगानीका साथ एआईलाई उपयोग गर्न सके नेपालले डिजिटल अर्थतन्त्रको नयाँ युगमा प्रवेश गर्ने तथा दीर्घकालीन आर्थिक विकासको लक्ष्य हासिल गर्न महत्वपूर्ण आधार तयार गर्न सक्ने उनको निष्कर्ष थियो। थापाले एआईको प्रयोग आम नागरिकको दैनिक जीवनभन्दा बढी नीति निर्माण तथा निर्णय प्रक्रियासँग सम्बन्धित व्यक्तिहरूका लागि उपयोगी हुने धारणा व्यक्त गरे। उनका अनुसार एआई मुख्य रूपमा निर्णयकर्ताहरू (Decision Makers) का लागि प्रभावकारी उपकरण बन्न सक्छ, जसले तथ्य, तथ्यांक र विश्लेषणका आधारमा छिटो तथा गुणस्तरीय निर्णय लिन सहयोग पुर्याउँछ। सरकार, नियामक निकाय, बैंक तथा वित्तीय संस्था, व्यवसायिक नेतृत्व र नीति निर्माताहरूले एआईको प्रयोग गरी दीर्घकालीन योजना निर्माण, जोखिम मूल्याङ्कन तथा रणनीतिक निर्णय प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्ने उनले बताए।
