बैंकिङ खबर/ तिहारको तेस्रो दिन लक्ष्मीपूजाको बेला घर–घरमा ऐश्वर्य, धनधान्य र सम्पन्नताकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ । हिन्दू परम्पराअनुसार देवी लक्ष्मीलाई धन र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा पूजिन्छ । लक्ष्मी प्रसन्न भए घरमा धन-धान्य, वैभव र सुख शान्ति प्रवेश गर्छ । त्यसैले यो दिनलाई दीपावली, सुखरात्रि र झिलिमिली पर्वका रूपमा पनि मनाइन्छ ।
लक्ष्मी पूजा र श्रमको अर्थ
लक्ष्मीपूजाको सार के हो भन्ने प्रश्नमा चाणक्य नीतिमा स्पष्ट व्याख्या गरिएको छ,‘लक्ष्मीपूजाको अर्थ श्रम, साधना र मिहिनेत हो ।’ पूजा भनेको केवल दीप प्रज्वलन र भोग अर्पण मात्र होइन, साँचो अर्थमा मेहनत र लगनशीलताको प्रतीक हो । जसरी कसैले निष्ठा, परिश्रम र ईमानदार श्रमद्वारा प्राप्ति गर्छ, त्यसैलाई लक्ष्मीको कृपा भनिन्छ ।
चाणक्यले भनेका छन्, ‘फोहोर बस्त्र लगाउने, सरसफाइमा ध्यान नदिने, कटुभाषी, क्रोधी, खर्चालु र अत्यधिक शौखिन व्यक्तिलाई लक्ष्मीले त्याग गर्छिन्।’ अर्थात् लक्ष्मीको कृपा पाउन व्यक्ति स्वच्छ, अनुशासित, मिहिनेती र संयमी हुनुपर्छ । सूर्योदय र सूर्यास्तका बेला सुत्ने, आलसी र लापरवाह व्यक्तिलाई लक्ष्मी मन पराउँदिनन् भन्ने पनि उल्लेख छ ।
त्यसैले धन आर्जन गर्न चाहनेले श्रम, लगन र विवेकमा ध्यान दिनुपर्छ । संसारभरका सफल र धनाढ्य व्यक्तिहरूले यही सूत्र अपनाएका छन्—परिश्रम, सीप, ज्ञान र सिर्जनशीलता । लक्ष्मी प्रसन्नता पाउने बाटो यही हो ।
लक्ष्मीलाई प्रसन्न पार्ने धार्मिक उपाय
धार्मिक विश्वासअनुसार लक्ष्मीलाई खुशी पार्न सही समयमा, सही स्थानमा र सही मनोभावले पूजा गर्नुपर्छ । लक्ष्मी पूजामा केही विशेष वस्तु चढाउने परम्परा छ, जसले धन–सम्पत्ति र सुख–समृद्धि ल्याउने जनविश्वास रहिआएको छ ।
लक्ष्मी पूजामा यी वस्तु अनिवार्य चढाउनुहोस्
१. कुवेरको प्रतिमा – धनका स्वामी कुवेर लक्ष्मीका सहायक मानिन्छन् । लक्ष्मीपूजामा कुवेरको सानो मूर्तिलाई पनि राख्दा घरमा आर्थिक स्थिरता र समृद्धि रहन्छ भन्ने विश्वास छ ।
२. नरिवल (डुबोमा राखिएको)- नरिवल शुद्धता, फलदायी जीवन र सम्पन्नताको प्रतीक हो । लक्ष्मीलाई नरिवल चढाउँदा परिवारमा शुभता आउँछ ।
३. मुंगा, कौडा र शंख – यी वस्तु समुद्रसँग सम्बन्धित छन् र लक्ष्मी समुद्रमाथि जन्मिएकी देवी हुन् । त्यसैले मुंगा, कौडा र शंख चढाउनु शुभ मानिन्छ । यी वस्तुहरू घरमा पनि राख्दा धन र ऐश्वर्य टिक्ने विश्वास छ ।
४. धान र चामल – धानलाई लक्ष्मीको शरीर र चामललाई उनको आहार मानिन्छ । त्यसैले लक्ष्मी पूजामा धानको नयाँ बाली, चामल र अन्न चढाउनुपर्छ ।
५. खीर र बतासा – दीपावलीको पूजामा लक्ष्मी र गणेशलाई खीर र बतासा चढाउनु शुभ मानिन्छ । खीर दूध र चामलबाट बन्ने भएकाले पवित्र अन्नको प्रतीक हो, भने बतासा (चिनीको खोक्रो मिठाई) मधुरता र सौहार्दताको प्रतीक हो ।
६. पञ्चामृत – दूध, दही, मह, घिउ र चिनी मिलाएर बनाइएको पञ्चामृत देवीलाई चढाइन्छ । यसलाई पछि प्रसादको रूपमा ग्रहण गर्नाले शुद्धता र आशीर्वाद प्राप्त हुने विश्वास रहन्छ ।
७. गुडको हलुवा र काजू बर्फी – लक्ष्मीलाई गुडको हलुवा, काजू बर्फी, बुन्डी लड्डु जस्ता मिठाई मन पर्ने भनिन्छ । यी चढाउँदा देवी प्रसन्न हुन्छिन् र घरमा मिठास रहन्छ ।
८. दीप (दियो) – दीपावलीको मूल अर्थ नै अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय हो । लक्ष्मीलाई दीपक अर्पण गर्दा नकारात्मकता हटेर सकारात्मक ऊर्जा प्रवेश गर्छ भन्ने धार्मिक धारणा छ ।
अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय
तिहारलाई झिलिमिली चाड भनिन्छ । यसबेला घर–घरमा रंगीचंगी बिजुली बत्ती र तेलका दियोहरू बालिन्छन् । औंशीको अन्धकारमय रात पनि उज्यालोले झिलिमिली हुन्छ । यो प्रतीक हो—जीवनका अन्धकार र निराशामाथि आशा र प्रकाशको विजयको ।
तिहारका बेला घरलाई सफा राख्ने, भाँडा–बर्तन चम्काउने, रंगोली बनाउने, फूलमालाले सजाउने परम्परा छ । लक्ष्मी शुद्ध र स्वच्छ घरमा मात्र वास गर्छिन् भन्ने विश्वासले यस दिन सरसफाइलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ ।
तिहारको धार्मिक र सांस्कृतिक अर्थ
तिहार, जसलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ, कात्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन मनाइन्छ । पहिलो दिन काग तिहार, दोस्रो दिन कुकुर तिहार, तेस्रो दिन गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा, चौथो दिन गोरु तिहार र गोवर्धन पूजा, र पाँचौं दिन भाइटीका मनाइन्छ ।
काग तिहारमा कागलाई भोजन अर्पण गरी सम्मान गरिन्छ । दोस्रो दिन कुकुरलाई माला, टीका र मिठा खानेकुरा दिइन्छ—किनभने कुकुरलाई यमराजको द्वारपाल मानिन्छ । गाई तिहारमा गाईलाई पूजा गरी समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ ।
यमपञ्चकको कथा
पौराणिक कथाअनुसार सूर्यका छोरा यमराज र बहिनी यमुनाबीच अत्यन्त माया थियो । यमुनाले दाजुलाई निम्तो दिएर घर बोलाइन् र आदर सत्कार गरिन् । यमराज बहिनीको ममताले अभिभूत भए र भने, “तिमी जे माग्छ्यौ, त्यो म दिन्छु।” यमुनाले उत्तर दिइन्, “हरेक वर्ष आजको दिन तिमी मलाई भेट्न आउनू, जसले भाइटीका लगाउँछ, उसको आयु र कीर्ति बढोस्।”
यमराजले “तथास्तु” भने र त्यस दिनदेखि दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई बलियो बनाउने पर्वको रूपमा भाइटीका मनाइन्छ ।
दीपावलीमा लक्ष्मी–गणेश पूजा
दीपावलीको दिन भगवान् गणेश र देवी लक्ष्मीको संयुक्त पूजा गरिन्छ । गणेश बुद्धि र विघ्नहर्ता हुन् भने लक्ष्मी धन र सम्पन्नताको प्रतीक हुन् । दुवैको आराधनाले जीवनमा धनसँगै विवेक र स्थिरता आउँछ भन्ने विश्वास छ ।
यस दिन पूजामा सेतो वस्तुहरू, जस्तै दही, चिनी, दूध, बतासा, सेतो पुष्प-चढाउनु विशेष शुभ मानिन्छ । सेतो रंग शुद्धता र शान्तिको प्रतीक हो ।
दीपावलीको दिन नयाँ बालीको प्रतीकका रूपमा खीर चढाइन्छ । यसले किसानको मेहनत र फलदायी जीवनको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ । शुक्र ग्रह देवी लक्ष्मीको अधिपति ग्रह हो । त्यसैले लक्ष्मीपूजामा सेतो वा चाँदीका वस्तु, बतासा र खीर चढाउँदा शुक्र प्रसन्न हुन्छ र धन–समृद्धि बढ्छ भन्ने धार्मिक धारणा छ ।
लक्ष्मीपूजाको आध्यात्मिक सन्देश
लक्ष्मीपूजा केवल धन प्राप्तिको प्रतीक होइन, यो मानव सभ्यताको अनुशासन, मेहनत र सकारात्मकताको उत्सव हो ।
स्वच्छता → आन्तरिक र बाह्य पवित्रताको सन्देश दिन्छ ।
दीपावली → अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय हो ।
पूजा र भोग → श्रमको सम्मान हो ।
दान र दक्षिणा → साझेदारी र सहानुभूतिको भाव हो ।
यसरी लक्ष्मीपूजाले मानिसलाई श्रमशील, ईमानदार, उदार र सहअस्तित्वको बाटोमा डोर्याउँछ । तिहार र लक्ष्मीपूजा केवल धार्मिक रीतिनीतिमा सीमित चाड होइन, यो जीवन दर्शन हो । सफा र उज्यालो घरले जस्तै, सफा मन र उज्यालो सोचले पनि लक्ष्मीलाई आकर्षित गर्छ ।
लक्ष्मी पूजामा खीर, बतासा, पञ्चामृत, मुंगा, शंख, धान, नरिवल र दीप प्रज्वलन गरेर पूजा गर्दा देवी प्रसन्न हुन्छिन् । तर, यससँगै ईमानदार श्रम, सकारात्मक सोच र संयमित व्यवहारले मात्र स्थायी समृद्धि सम्भव हुन्छ ।
