बैंकिङ खबर/ नेपालका बैंक तथा वित्तीय संस्थामा कार्यरत कर्मचारीको संख्या लगातार घट्दै गएको छ। नेपाल बैंकर्स संघको तथ्यांकअनुसार, एक वर्षमा करिब ३ हजारभन्दा बढी कर्मचारी बैंकबाट काम छोडेका छन्।
यो घटबढ ‘बिग मर्जर’, डिजिटल कारोबारको विस्तार र संरचनागत सुधारको प्रत्यक्ष परिणाम भएको बताइएको छ । २०८० असार मसान्तसम्म नेपालका वाणिज्य बैंकमा ४४ हजार ९६२ कर्मचारी कार्यरत थिए, तर २०८१ असारसम्म यो संख्या घटेर ४१ हजार ८१९ मा सीमित भएको छ । करिब ३ हजार १४३ कर्मचारीको कमी बैंकिङ क्षेत्रमा ठूलो संकेतको रूपमा देखिएको छ ।
बैंकका कर्मचारी घट्नुलाई केवल संख्या घट्ने मामिला मात्र नभइ बैंकिङ प्रणालीमा भइरहेको संरचनागत परिवर्तनको संकेतका रूपमा लिइएको छ ।
बैंक तथा वित्तीय संस्थामा ‘बिग मर्जर’ प्रक्रिया तीव्र रूपमा भइरहेको छ । ठूलो बैंकहरूले साना बैंकहरूलाई एकीकृत गरेपछि शाखा संख्या घटेको छ र शाखा कम हुँदा त्यहाँ कार्यरत कर्मचारीहरूको आवश्यकता पनि घटेको छ ।
त्यस्तै, डिजिटल कारोबारको विस्तारले पनि यस घटबढमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। मोबाइल बैंकिङ, अनलाइन ट्रान्सफर, डिजिटल भुक्तानी प्रणाली जस्ता सेवाहरूले ग्राहकलाई शाखामा जानु नपर्ने सुविधा दिएको छ। डिजिटल प्रणालीमा काम गर्ने कर्मचारीलाई तालिम दिइए पनि पारंपरिक शाखा कर्मचारीहरूको आवश्यकता घट्नु स्वाभाविक भएको हो।
नेपाल बैंकर्स संघका अनुसार, डिजिटल कारोबारमा वृद्धि हुनुका कारण धेरै शाखाहरूमा काउण्टर र शाखा परिचालन घटाइएको छ। यसले विशेषगरी क्यासियर, क्लर्क र शाखा व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित कर्मचारीलाई प्रत्यक्ष असर गरेको छ।
बैंकहरूले डिजिटल सेवा विस्तारसँगै ग्राहकलाई छिटो र सहज सेवा उपलब्ध गराउन सकेका छन्, तर यससँगै मानवीय स्रोतको आवश्यकता घटेको छ। कर्मचारी कटौतीका कारणमा वित्तीय संस्थामा भइरहेको पुनर्संरचना पनि पर्दछ।
धेरै बैंकहरूले सञ्चालन लागत घटाउन र मुनाफा बढाउन संरचनागत सुधारका कदम चालिरहेका छन्। यस अन्तर्गत शाखा संकुचन, व्यवस्थापन पुनर्गठन, र विभागीय विलयका निर्णयहरू लिइएका छन्। यसले कर्मचारी संख्यामा प्रत्यक्ष कमी ल्याएको छ।
यद्यपि, कर्मचारी घट्ने प्रक्रिया मात्र नाफा बढाउने उपायका रूपमा देखिन्छ। यसले दीर्घकालीन रूपमा बैंकको सेवा गुणस्तर र कर्मचारी मनोबलमा असर पुर्याउन सक्ने जोखिम पनि बोकेको छ। डिजिटल र मर्जर प्रक्रियाले सेवा गुणस्तरमा सुधार ल्याउने भए पनि व्यक्तिगत ग्राहक सेवा अनुभवमा कमी आउन सक्छ।
अर्को कारण भनेको कर्मचारीहरूका जागिर विकल्प र पेशागत अवसरमा आएको परिवर्तन हो। फिनटेक कम्पनी, डिजिटल बैंकिङ सेवा प्रदायक, र अन्य वित्तीय प्लेटफर्महरूले नयाँ अवसर सिर्जना गरिरहेका छन्।
केही कर्मचारीहरूले आफैंलाई भविष्यमुखी क्षेत्रमा लैजान बैंक छोड्ने गरेका छन्। सरकारी निकाय र बैंकर्स संघले यस घटबढको अध्ययन गरी कर्मचारी व्यवस्थापन सुधारका लागि कदम चाल्न आवश्यक देखाएका छन्। प्रशिक्षण र पुनःतालिम कार्यक्रम मार्फत कर्मचारीलाई डिजिटल प्रणालीमा दक्ष बनाउने र शाखा व्यवस्थापनमा अन्य भूमिकामा नियुक्त गर्ने रणनीति अपनाउन सकिन्छ। यसले कर्मचारीलाई रोजगारी गुमाउने डर कम गर्नेछ र बैंकिङ सेवा निरन्तरता कायम रहनेछ।
समग्रमा, बैंकमा कर्मचारी घट्ने प्रक्रिया संरचनागत परिवर्तन, डिजिटल कारोबारको विस्तार, लागत नियन्त्रण र पेशागत विकल्पहरूको मिश्रणको परिणाम हो। आगामी वर्षहरूमा बैंकिङ प्रणाली अझ डिजिटल र केन्द्रित हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले कर्मचारी व्यवस्थापनका नयाँ चुनौतीहरू ल्याउने छ।
यस परिस्थितिमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले कर्मचारीहरूसँग खुला संवाद राख्नु, दक्षता बढाउन तालिम कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु र डिजिटल प्रणालीसँग मेल खाने नयाँ भूमिकाहरू सिर्जना गर्नु आवश्यक छ। यसरी मात्र बैंकिङ क्षेत्र दिगो विकास र कर्मचारी सन्तुष्टिका बीच सन्तुलन कायम गर्न सक्छ।
