अभिषेख बराल
Non-Performing Loans(NPLs)निष्क्रिय कर्जा
नेपालको बैंकिङ क्षेत्रका लागि एउटा महत्वपूर्ण चुनौती हो, जसले नाफा, तरलता र समग्र वित्तीय स्थिरतामा असर पार्दछ । सामान्यतया NPL/NPA भन्नाले बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले दिएको त्यस्तो कर्जा वा ऋणलाई बुझिन्छ, जसको साँवा वा ब्याज भुक्तानी ऋणीले निर्धारित समयमा (प्रायः ९० दिन भन्दा बढी) गर्न असफल हुन्छ।
जब कुनै कर्जा निष्क्रिय श्रेणीमा पर्छ, यसको अर्थ त्यो कर्जाले बैंकलाई आम्दानी दिन बन्द गर्छ र बैंकका लागि वित्तीय जोखिम बढाउँछ। यस्ता कर्जाबाट हुने सम्भावित नोक्सानीका लागि बैंकहरूले छुट्याएर राख्नुपर्ने रकम (प्रभिजन) को व्यवस्था गर्नुपर्छ, जसले बैंकको नाफा र थप कर्जा प्रवाह गर्ने क्षमतामा असर पार्दछ।
NPLs लाई मुख्यतया तिनका अन्तर्निहित कारणहरूका आधारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:
क. ऋणी-प्रेरित (Borrower-induced),
ख. ऋणदाता-प्रेरित (Lender-induced)
ग. परिस्थिति-प्रेरित (Scenario-induced)
क. ऋणी-प्रेरित (Borrower-Induced NPLs):
यी NPLs मुख्यतया ऋणीको व्यवहार, वित्तीय क्षमता वा निर्णय लिने प्रक्रियासँग सम्बन्धित कारकहरूबाट उत्पन्न हुन्छन्। नेपालको सन्दर्भमा, केही सामान्य ऋणी-प्रेरित कारकहरू निम्न छन्:
१. बेइमानी र धोखाधडी:
केही ऋणीहरूले जानाजानी ऋण तिर्नबाट पन्छिन वा तिर्ने नियत नभएको ऋण प्राप्त गर्नका लागि धोखाधडीका गतिविधिहरूमा संलग्न हुन सक्छन्। यसमा नक्कली कागजातहरू पेश गर्ने वा आफ्नो वित्तीय अवस्थालाई गलत तरिकाले प्रस्तुत गर्ने पर्दछ।
२. ऋणको दुरुपयोग वा स्रेस्ता परिवर्तन:
ऋणीहरूले ऋण लिएको रकमलाई अनुत्पादक व्यवसाय, व्यक्तिगत उपभोग वा ऋण आवेदनमा उल्लेख गरिएको उद्देश्यभन्दा फरक काममा प्रयोग गर्न सक्छन्। यसले गर्दा उनीहरूलाई अपेक्षित आम्दानी जुटाएर ऋण तिर्न गाह्रो हुन्छ।
३. व्यापारिक दक्षताको अभाव/खराब व्यवस्थापन:
विशेषगरी साना तथा मझौला उद्यमका ऋणीहरूमा आफ्नो व्यवसायलाई प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न आवश्यक सीप वा अनुभवको कमी हुन सक्छ, जसले गर्दा व्यवसाय असफल भई ऋण तिर्न नसक्ने अवस्था आउँछ।
४. ऋण तिर्ने अनिच्छा:
तिर्न सक्ने क्षमता भए पनि, केही ऋणीहरूले ऋण तिर्न सामान्यतया अनिच्छा देखाउँछन् र आफ्नो दायित्वबाट पन्छिन खोज्छन्।
५. अत्यधिक ऋणभार (Over-leveraging):
ऋणीहरूले आफ्नो तिर्न सक्ने क्षमताभन्दा बढी ऋण लिने, जस्तै धेरै संस्थाहरूबाट एकैपटक ऋण लिने गर्दा, चुक्ता गर्न नसक्ने अवस्थामा पुग्न सक्छन्।
६. व्यक्तिगत वित्तीय संकट:
रोग, रोजगारी गुमाउनु वा पारिवारिक आपतकालिन जस्ता अप्रत्याशित जीवनका घटनाहरूले ऋणीको ऋण सेवा गर्ने क्षमतामा उल्लेखनीय असर पार्न सक्छन्।
ख. ऋणदाता-प्रेरित (Lender-Induced NPLs):
यी NPLs वित्तीय संस्थाहरूको आफ्नै ऋण दिने अभ्यास, नीति वा आन्तरिक नियन्त्रणमा रहेका कमजोरी वा त्रुटिहरूको परिणाम हुन्। नेपालमा, ऋणदाता-प्रेरित NPLs निम्न कारणहरूबाट उत्पन्न हुन सक्छन्:
१. कमजोर कर्जा मूल्यांकन र विश्लेषण:
बैंकहरूले ऋणीहरूको कर्जा योग्यता, भुक्तानी क्षमता र उनीहरूका परियोजनाहरूको सम्भाव्यतामा गहन जाँच गर्न असफल हुन सक्छन्।यसमा वित्तीय विवरण, धितो र बजार अवस्थाको अपर्याप्त विश्लेषण समावेश छ।
२.अव्यवस्थित वा आक्रामक ऋण दिने अभ्यास:
ऋण लक्ष्यहरू पूरा गर्न वा बजार हिस्सा बढाउने प्रयासमा, बैंकहरूले पर्याप्त जोखिम मूल्यांकन नगरी अन्धाधुन्ध ऋण दिन सक्छन्, जसले समस्याग्रस्त ऋणहरूमा वृद्धि ल्याउँछ।
नेपालमा आक्रामक कर्जा वृद्धि र घरजग्गा क्षेत्रमा देखिएको उतारचढावले NPLs मा योगदान पुर्याएको देखिन्छ।
३. कमजोर ऋण अनुगमन र सुपरिवेक्षण:
ऋण वितरण पछिको ऋणको उपयोग र ऋणीको प्रदर्शनको अपर्याप्त अनुगमनले समस्याका प्रारम्भिक संकेतहरू छुट्न सक्छ, जसले ऋण असुलीलाई अझ कठिन बनाउँछ।
४. धितो मूल्यांकन र व्यवस्थापनमा अपर्याप्तता:
धितोको अत्यधिक मूल्यांकन वा धितोको खराब व्यवस्थापनले ऋणीले डिफल्ट गर्दा बैंकहरूलाई जोखिममा पार्न सक्छ।
५. समयमै र प्रभावकारी असुली उपायहरूको अभाव:
एकपटक ऋण अतिदेय (delinquent) भएपछि असुली प्रक्रिया सुरु गर्न ढिलाइ वा अक्षमताले NPLs को अवस्थालाई बिगारिदिन सक्छ।
६. खराब आन्तरिक नियन्त्रण र सुशासन:
बैंक भित्रको कमजोर आन्तरिक नियन्त्रण, भ्रष्टाचार वा जवाफदेहिताको कमीले unsound ऋणहरू स्वीकृत हुन सक्छन्।
७. उच्च ब्याज दर र कडा ऋण सर्तहरू:
एकमात्र कारणको रूपमा कम भए पनि, अत्यधिक उच्च ब्याज दर वा कठोर भुक्तानी सर्तहरूले इमान्दार ऋणीहरूलाई पनि ऋण तिर्न साँच्चिकै गाह्रो बनाउन सक्छ, विशेषगरी आर्थिक मन्दीको समयमा।
ग. परिस्थिति-प्रेरित (Scenario-Induced NPLs):
यी NPLs ऋणी वा ऋणदाता दुवैको प्रत्यक्ष नियन्त्रणभन्दा बाहिरका बाह्य कारकहरूबाट उत्पन्न हुन्छन्, जुन प्रायः समष्टिगत आर्थिक अवस्थाहरू वा अप्रत्याशित घटनाहरूबाट आउँछन्। नेपालमा, परिस्थिति-प्रेरित NPLs मा निम्न कुराहरू समावेश हुन सक्छन्:
१. आर्थिक मन्दी/सुस्तता:
आर्थिक गतिविधिमा सामान्य संकुचन, मागमा कमी वा व्यवसाय बन्द हुँदा ऋणीहरूको आम्दानीमा गम्भीर असर पर्न सक्छ, जसले उनीहरूलाई ऋण तिर्न चुनौतीपूर्ण बनाउँछ। नेपालले आर्थिक अनिश्चितता र सुस्तताको अनुभव गरेको छ, जसले उच्च ऋण जोखिममा योगदान पुर्याएको छ।
२.नीतिगत परिवर्तन र नियामक झट्का:
सरकारी नीतिहरूमा अचानक परिवर्तन, नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) द्वारा मौद्रिक नीतिहरू (जस्तै, कडा मौद्रिक नीति), वा उद्योग-विशेष नियमहरूले निश्चित क्षेत्र वा व्यवसायहरूलाई नकारात्मक असर पार्न सक्छ, जसले डिफल्ट निम्त्याउँछ।
३. प्राकृतिक प्रकोपहरू:
भूकम्प, बाढी वा अन्य प्राकृतिक विपत्तिहरूले व्यवसाय र जीविकोपार्जनमा विनाश ल्याउन सक्छ, जसले ऋणीहरूलाई ऋण तिर्न नसक्ने बनाउँछ।
४. विश्वव्यापी झट्काहरू (जस्तै, महामारी):
उदाहरणका लागि कोभिड-१९ महामारीले नेपालका विभिन्न क्षेत्रहरूमा ठूलो असर पार्यो, जसले आर्थिक गतिविधिमा कमी र आपूर्ति श्रृंखलाका समस्याका कारण व्यापक व्यापार अवरोध र एनपिएलमा वृद्धि ल्यायो।
५. राजनीतिक अस्थिरता:
राजनीतिक अशान्ति र अनिश्चितताले लगानीलाई निरुत्साहित गर्न सक्छ, व्यापार सञ्चालनमा बाधा पुर्याउन सक्छ, र समग्र आर्थिक वातावरणलाई नकारात्मक असर पार्न सक्छ, जसले NPLs मा योगदान पुर्याउँछ।
६. क्षेत्र-विशेष संकट:
कुनै विशेष क्षेत्रमा (जस्तै, घरजग्गा बजारमा मन्दी, पर्यटनमा गिरावट) जहाँ बैंकको ठूलो एक्सपोजर छ, त्यसमा आउने गिरावटले त्यस क्षेत्रबाट NPLs मा वृद्धि ल्याउन सक्छ।
७. विनिमय दर वा वस्तुको मूल्यमा उतारचढाव:
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा संलग्न व्यवसायहरू वा विशेष वस्तुहरूमा अत्यधिक निर्भर रहनेहरूका लागि, विनिमय दर वा वस्तुको मूल्यमा प्रतिकूल परिवर्तनहरूले नाफा र भुक्तानी क्षमतामा असर पार्न सक्छ।
(बराल सप्तकोशी विकास बैंकका चिफ बिजनेश अफिसर हुन् ।)
