कृत्रिम बुद्धिमत्तापछि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको अवस्था

ठाकुर प्रसाद पोखरेल

बैंक भनेको त्यस्तो वित्तीय संस्था हो, जसले सर्वसाधारण, संस्था, वा सरकारबाट निक्षेप (जम्मा गरिएको पैसा) संकलन गरेर त्यसलाई ऋणको रूपमा व्यक्तिहरू, व्यवसाय वा अन्य संस्थाहरूलाई उपलब्ध गराउँछ। बैंकले पैसा ट्रान्सफर, बचत खाता, ऋण सुविधा, विदेशी विनिमय, मोबाइल बैंकिङजस्ता विभिन्न सेवाहरू प्रदान गर्दछ।

बैंकको वर्ग (Types of Banks in Nepal):

नेपालमा बैंकहरूलाई नेपाल राष्ट्र बैंकले चार वर्गमा विभाजन गरेको छ:

 ‘क’ वर्ग – वाणिज्य बैंकहरू (Commercial Banks):

-यी सबैभन्दा ठूला बैंकहरू हुन्।

-तिनीहरूले आम जनतालाई खाता खोल्ने, ऋण दिने, कारोबार गर्ने सुविधा दिन्छन्।

‘ख’ वर्ग – विकास बैंकहरू (Development Banks):

यी बैंकहरू स्थानीय तथा क्षेत्रीय विकासमा केन्द्रित हुन्छन्।

-कृषि, लघु उद्योग, स्थानीय व्यवसायलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

‘ग’ वर्ग – वित्त कम्पनीहरू /  (Finance Companies):

-साना र मध्यम आकारका वित्तीय सेवा दिने कम्पनीहरू।

-साना ऋण, मोटरसाइकल वा उपभोग्य वस्तु कर्जा दिन्छन्।

‘घ’ वर्ग – लघु वित्त कम्पनीहरू (Microfinance)  ;

-साना र मध्यम आकारका वित्तीय सेवा दिने कम्पनीहरू।

-साना ऋण, लघु उद्योग, मोटरसाइकल वा उपभोग्य वस्तु कर्जा दिन्छन्।

-आर्थिक स्थायित्वमा सहयोग: – बैंकले देशको आर्थिक गतिविधिमा सन्तुलन ल्याउँछ।

निवेशको प्रोत्साहन: – बैंकले ऋण सुविधा प्रदान गरेर व्यापार र उद्योगहरूलाई वृद्धि गर्न मद्दत गर्छ।

बचतको प्रवर्द्धन: – बैंकहरूले बचत खातामार्फत नागरिकलाई पैसा बचत गर्न प्रोत्साहित गर्छन्।

रोजगारी सृजना:– बैंकिङ क्षेत्रमा धेरैलाई रोजगारी दिने अवसर हुन्छ।

डिजिटल कारोबारमा सहजता:– अब बैंकमार्फत अनलाइन ट्रान्सफर, मोबाइल बैंकिङ, QR कोडमार्फत भुक्तानी आदि गर्न सकिन्छ।

बैंकको वर्तमान अवस्था (Current Status of Banks in Nepal):

-बैंकहरू मर्ज हुँदै गएका छन् – राष्ट्र बैंकको नीति अनुसार बैंकहरू मर्ज भएर ठूला र बलिया बैंकहरू बन्दैछन्।

-डिजिटल सेवा बढ्दो – Mobile Banking, ConnectIPS, QR Payment, Wallet Integration जस्ता सेवाहरू लोकप्रिय।

-प्रतिस्पर्धा तीव्र – सबै बैंक ग्राहकलाई आकर्षित गर्न नयाँ योजना, सुविधाजनक ऋण, आकर्षक ब्याज दर ल्याउँदै छन्।

ग्रामीण क्षेत्र पनि समेटिँदै – बैंकिङ पहुँच बिस्तार भएर गाउँ–गाउँमा सेवा विस्तार हुँदैछ।

बैंकको भविष्य (Future of Banks in Nepal):

-AI र डिजिटल प्रविधिमा आधारित बैंकिङ: भविष्यमा अधिकांश सेवा स्वचालित हुने — च्याटबोट, AI-Loan Approvals, Fraud Detection आदि।

-Cashless Economy को विस्तार: डिजिटल भुक्तानीलाई अझ सहज र सुरक्षित बनाउँदै लैजाने।

-स्मार्ट बैंकिङको युग: मोबाइल एपहरूबाट सबै सेवा पाउने — शाखामा जानु नपर्ने स्थिति।

-हरित बैंकिङ (Green Banking): वातावरणमैत्री बैंकिङ अभ्यासहरूको विकास।

-Financial Inclusion: सबै नागरिकलाई बैंकिङ सेवामा जोड्ने प्रयास।

AI पछि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रको अवस्था

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) को प्रयोगपछि नेपालको बैंकिङ क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तनहरू देखा पर्ने छ

-ग्राहक सेवा सुधार: AI च्याटबोटहरू र स्वचालित प्रणालीहरूले २४ घण्टा सेवा दिने भएका छन्।

-जोखिम व्यवस्थापन: AI ले धोखाधडी पहिचान गर्न, ऋण योग्यताको मूल्याङ्कन गर्न सहयोग गर्छ।

-डाटा विश्लेषण: बैंकहरूले ग्राहकको व्यवहार बुझ्न डाटा विश्लेषण गरेर लक्ष्यअनुसार सेवा दिन थालेका छन्।

-ऑटोमेसन (स्वचालन): कागजी प्रक्रिया हटाउँदै धेरै काम डिजिटल माध्यमबाट गर्न सकिन्छ – जस्तै KYC, खाता खोल्ने प्रक्रिया आदि।

-कर्मचारीको भूमिका परिवर्तन: साधारण काम AI ले गर्ने भएकाले कर्मचारीहरू रणनीतिक कामतर्फ केन्द्रित हुन थालेका छन्।

बैंकमा AI (कृत्रिम बुद्धिमत्ता) ले पार्ने प्रभावहरू नेपालजस्ता विकासोन्मुख देशमा पनि दिनप्रतिदिन गहिरो बन्दै गइरहेका छन्। तल यसका मुख्य प्रभावहरू नेपाली सन्दर्भमा उल्लेख गरिएको छ:

ग्राहक सेवा (Customer Service) मा सुधार:

च्याटबोट र भर्चुअल सहायकहरू जस्तै AI प्रणालीले ग्राहकको प्रश्नको जवाफ तुरुन्त दिन्छन्।  २४/७ सेवा सम्भव हुन्छ, शाखामा नजाँदै मोबाइल/वेबबाट सेवा लिने सुविधा बढ्छ।

जोखिम व्यवस्थापन (Risk Management):

 AI ले ग्राहकको वित्तीय व्यवहारको विश्लेषण गरेर धोखाधडी (fraud) पहिचान गर्न सक्छ।

ऋणको माग गर्दा क्रेडिट स्कोरिङ स्वचालित रूपमा गरेर सुरक्षित ऋण प्रक्रिया तय गर्छ।

 ऋण प्रक्रिया (Loan Processing) छिटो र भरपर्दो:

AI ले ग्राहकको आय, खर्च, व्यवसाय आदिको डाटा मूल्याङ्कन गरेर ऋण स्वीकृति प्रक्रिया छिटो बनाउँछ। मानवीय पूर्वाग्रह कम भएर निष्पक्ष निर्णय गर्न सकिन्छ।       

व्यक्तिगत सेवा (Personalized Services):

ग्राहकको व्यवहार र आवश्यकतालाई बुझेर AI ले अनुकूल वित्तीय योजना, बचत सुझाव, ऋण प्रस्तावहरू दिन सक्छ। यसले ग्राहक सन्तुष्टि बढाउँछ।

लागत घटाउने (Operational Cost Reduction):

कर्मचारीको सामान्य काम (जस्तै खाता जानकारी दिने, ब्यालेन्स जाँच) AI ले गर्दा श्रम र समय दुवै बचत हुन्छ।शाखाहरूमा भीड कम हुन्छ।

डिजिटल सेवा विस्तार:

Rural/remote क्षेत्रमा मोबाइल एप र AI-सहायता प्रणालीमार्फत बैंकिङ पहुँच बढाउन सकिन्छ। Digital literacy बढ्नका साथ ग्राहक संख्या पनि बढ्छ।

निर्णय प्रक्रियामा सुधार:

AI ले डाटा विश्लेषण गरेर बैंकलाई रणनीतिक निर्णय लिन सहयोग गर्छ — कुन क्षेत्रमा शाखा खोल्ने, कुन क्षेत्रमा कर्जा विस्तार गर्ने आदि।
बैंकिङ क्षेत्रमा AI को बेफाइदा (चुनौती):

रोजगारमा असर:

दोहोरिने काम स्वचालित हुँदा केही कर्मचारीको आवश्यकता घट्न सक्छ।

डेटा सुरक्षाको जोखिम:

ठूलो मात्रामा ग्राहक डेटा प्रयोग हुने भएकाले गोपनीयता र साइबर सुरक्षा चुनौती हुन सक्छ।

प्राविधिक निर्भरता:

अत्यधिक AI मा भर पर्ने हो भने सिस्टम बिग्रिँदा काम ठप्प हुन सक्छ।

पूर्वाग्रह (Bias):

गलत वा अधुरो डेटा प्रयोग भयो भने AI ले गलत निर्णय दिन सक्छ (जस्तै: loan reject गर्नु)।

AI (Artificial Intelligence) भन्नाले मानवजस्तो सोच्ने, सिक्ने, निर्णय लिने क्षमता भएका कम्प्युटर प्रणाली वा सफ्टवेयरहरूलाई जनाउँछ। यो टेक्नोलोजीले ठूलो मात्रामा डेटा विश्लेषण, दोहोरिने काम स्वचालित गर्ने, निर्णयमा सहायता गर्ने काम गर्छ।

यहाँ बैंकिङ क्षेत्रमा कार्यरत staff (जस्तै: teller, customer service, loan officer, etc.) का लागि AI का विशेष फाइदा र बेफाइदा उल्लेख गरिएको छ:

बैंकिङ स्टाफका लागि AI का फाइदा:

रिपोर्टिङ र डाटा विश्लेषण सजिलो

AI ले customer data, loan history, risk analysis आदि तुरुन्तै विश्लेषण गर्न सक्छ। यसले निर्णय लिन सजिलो हुन्छ।

ग्राहक सेवा (Customer Service) मा सहयोग

Chatbots ले basic query तुरुन्त जवाफ दिन्छन्, जसले स्टाफलाई गाह्रो काममा ध्यान दिन समय मिल्छ।

धोखाधडी नियन्त्रण (Fraud Detection)

AI ले unusual transaction patterns तुरुन्त चिन्ने क्षमता राख्छ। यसले स्टाफलाई early alert दिन्छ।

कागजी काम (Paperwork) घटाउने

Loan processing, KYC verification आदि जस्ता प्रक्रिया digitalize हुँदा स्टाफको समय बचत हुन्छ।

Training र Learning मा सहयोगी

AI-based learning tools ले बैंक कर्मचारीलाई नयाँ नियम, उत्पादन (products), प्रविधि छिटो सिक्न सहयोग गर्छ।

बैंकिङ स्टाफका लागि AI का बेफाइदा:

केही पदमा रोजगारीको जोखिम

Routine काम (जस्तै: खाताको जानकारी दिनु, फर्म अपडेट गर्नु) AI ले गर्न सक्ने हुँदा केही clerical पद हट्न सक्छन्।

सीप नहुँदा दबाब

डिजिटल प्रणाली नबुझ्ने स्टाफले AI सँग काम गर्न गाह्रो महसुस गर्न सक्छन्।

मानव सम्पर्क घट्ने

ग्राहकसँग प्रत्यक्ष संवाद कम हुँदा बैंकको “personal touch” हराउने डर हुन्छ।

AI ले सबै कुरा बुझ्दैन

Emotion, empathy जस्ता कुरा AI मा हुँदैन। यसले संवेदनशील ग्राहक केसहरूमा समस्या ल्याउन सक्छ।

AI को निर्णयमा अन्धविश्वास

v AI उपयोगमा दक्षता हासिल गर्न आवश्यक सीपहरू (Skills):

डिजिटल साक्षरता (Digital Literacy)

AI tools, chatbot interfaces, mobile banking apps, CRM systems आदि चलाउन सक्ने क्षमताको विकास।

डेटा विश्लेषणको आधारभूत ज्ञान (Basic Data Analysis)

Excel, Power BI, Tableau जस्ता टुल्समार्फत रिपोर्ट बुझ्न र बनाउने ज्ञान।

AI ethics र डाटा गोपनीयता (Privacy Awareness)

ग्राहकको डाटा कसरी सुरक्षित राख्ने, कुन काममा AI प्रयोग गर्दा उचित हुन्छ भन्ने बुझाइ।

Customer relationship management (CRM) skills

AI ले बेसिक सेवा दिए पनि, स्टाफले ग्राहकसँग सहानुभूति, समाधान दिने कला र सम्बन्ध बनाउन जान्नुपर्छ।

Soft skills (Communication, Adaptability, Emotional Intelligence)

AI ले “कुराकानीको आत्मा” दिन सक्दैन। त्यसैले स्टाफले आफ्ना बोली, व्यवहार, समस्या बुझ्ने कला बलियो बनाउनु पर्छ।

AI tools को तालिम लिने चाहना (Training Mindset)

लगातार परिवर्तन भइरहने AI tools र सिस्टमहरू सिक्न इच्छाशक्ति र तयार रहने बानी।

Critical Thinking & Decision Making

AI को सुझावलाई अन्धो भर नपरेर, विश्लेषण गरेर निर्णय लिन सक्ने क्षमता।

थप सुझाव:

बैंकले पनि AI Training Program सञ्चालन गर्नुपर्छ, ताकि स्टाफले डर होइन, अवसरको रूपमा AI लाई अपन सकुन

निष्कर्ष:

AI को प्रयोगले बैंकिङ क्षेत्र छिटो, सुरक्षित, कम लागतमा, र ग्राहकमुखी बन्दै गएको छ। नेपालमा अझै सुरुवाती चरणमा भए पनि AI आधारित बैंकिङको भविष्य उज्ज्वल देखिन्छ।

लेखक कुमारी बैंक मा कार्यरत हुनुन्छ,लेखक को निजि विचार हो ।