केन्द्रीय बैंकहरूको नयाँ चुनौती– डिजिटल युगमा विश्वासिलो, सुरक्षित र समावेशी वित्तीय प्रणाली निर्माण
बेंकिङ खबर / विश्व वित्तीय प्रणाली तीव्र परिवर्तनको चरणमा प्रवेश गरिरहेको छ। कुनै समय नगद पैसाबाट सुरु भएको कारोबार अहिले मोबाइल, क्यूआर कोड, क्लाउड प्रणाली र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) हुँदै नयाँ युगतर्फ अघि बढिरहेको छ। यही परिवर्तनको दिशा, अवसर र जोखिमबारे विश्वका केन्द्रीय बैंक प्रमुखहरूले बैंक फर इन्टरनेशनल सेटलमेन्ट (बीआईएस) को वार्षिक बैठकमा गम्भीर छलफल गरेका छन्। बैठकको महत्वपूर्ण विषयमध्ये एक थियो– पैसाको भविष्य कस्तो हुनेछ ? केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्रा (Central Bank Digital Currency–CBDC), डिजिटल भुक्तानी प्रणाली र एआईमा आधारित बैंकिङ सेवाले आगामी वित्तीय प्रणालीलाई कसरी परिवर्तन गर्नेछन् भन्ने विषयमा विश्वका मौद्रिक अधिकारीहरूले धारणा राखेका छन्। अबको बैंकिङ केवल पैसा राख्ने र निकाल्ने माध्यम मात्र रहने छैन। ग्राहकको आवश्यकता पहिचान गर्ने, जोखिम अनुमान गर्ने, तत्काल निर्णय गर्ने र व्यक्तिगत वित्तीय सेवा उपलब्ध गराउने दिशामा बैंकिङ अघि बढिरहेको छ। यस परिवर्तनको केन्द्रमा डिजिटल प्रविधि र एआई देखिएको छ।
विश्वभर पैसाको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। पहिले सिक्का र कागजी नोट कारोबारको मुख्य माध्यम थिए। त्यसपछि कार्ड, इन्टरनेट बैंकिङ र मोबाइल बैंकिङ हुँदै अहिले डिजिटल भुक्तानी प्रणालीले वित्तीय कारोबारको स्वरूप नै बदलिदिएको छ। बीआईएसको छलफलमा डिजिटल पैसाको विस्तारसँगै यसको विश्वसनीयता, सुरक्षा र नियमनको आवश्यकता प्रमुख विषय बनेको छ। डिजिटल माध्यमबाट कारोबार सहज र छिटो भए पनि त्यसले नयाँ जोखिम पनि ल्याउने भएकाले बलियो वित्तीय पूर्वाधार आवश्यक रहेको औंल्याइएको छ। केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्रा अर्थात् सीबीडीसीलाई पैसाको भविष्यको एउटा महत्वपूर्ण सम्भावनाका रूपमा हेरिएको छ। यसले केन्द्रीय बैंकले जारी गर्ने परम्परागत मुद्रालाई डिजिटल स्वरूपमा उपलब्ध गराउन सक्छ।
तर डिजिटल मुद्रा ल्याउनु केवल प्रविधिको विषय होइन। यसले गोपनीयता, साइबर सुरक्षा, बैंकिङ प्रणालीमा पर्ने प्रभाव र नागरिकको विश्वाससँग जोडिएका प्रश्न पनि उठाउँछ।
केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्रा : अवसर र चुनौती
डिजिटल मुद्राले वित्तीय पहुँच विस्तार गर्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ। बैंकिङ पहुँच कम भएका क्षेत्रमा पनि सुरक्षित डिजिटल माध्यमबाट कारोबार गर्न सकिने अवसर सिर्जना हुन सक्छ। त्यस्तै, भुक्तानी प्रणालीलाई अझ प्रभावकारी बनाउने, कारोबारको लागत घटाउने र वित्तीय प्रणालीलाई आधुनिक बनाउने सम्भावना पनि डिजिटल मुद्रासँग जोडिएको छ।
तर यसको अर्को पक्ष पनि छ। यदि नागरिकहरू ठूलो मात्रामा डिजिटल मुद्रातर्फ आकर्षित भए भने परम्परागत बैंकिङ प्रणालीमा असर पर्न सक्छ। बैंकको निक्षेप संरचना, कर्जा प्रवाह र वित्तीय मध्यस्थताको भूमिकामा परिवर्तन आउन सक्ने विषयमा पनि विश्वका केन्द्रीय बैंकहरू सचेत छन्।
त्यसैले डिजिटल मुद्रा विकास गर्दा प्रविधिसँगै नियमन, सुरक्षा र वित्तीय स्थायित्वलाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने विषय बीआईएस छलफलको महत्वपूर्ण सन्देश बनेको छ।
डिजिटल परिवर्तनपछि बैंकिङ क्षेत्रमा अर्को ठूलो परिवर्तनको शक्ति बनेको छ– कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात् एआई। परम्परागत बैंकिङमा ग्राहकले सेवा मागेपछि बैंकले प्रतिक्रिया दिने गर्थ्यो। तर एआई आधारित बैंकिङले ग्राहकको व्यवहार विश्लेषण गरेर आवश्यकता पहिचान गर्न सक्ने क्षमता विकास गरिरहेको छ।
अब बैंकहरूले एआईमार्फत ग्राहकको खर्च गर्ने बानी, बचतको अवस्था, ऋण तिर्न सक्ने क्षमता र सम्भावित जोखिमको विश्लेषण गर्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, कुनै ग्राहकको आम्दानी, खर्च र विगतको कारोबार अध्ययन गरेर बैंकले उपयुक्त वित्तीय सुझाव दिन सक्छ। ऋण जोखिम पहिचान गर्न, ठगी नियन्त्रण गर्न र ग्राहक सेवा सुधार गर्न एआईको प्रयोग बढिरहेको छ।
एआई बैंकिङबारे एउटा सामान्य धारणा छ– यसले बैंकिङ क्षेत्रमा रोजगारी घटाउँछ। तर विश्वका वित्तीय विज्ञहरूले एआईलाई कर्मचारी विस्थापनभन्दा पनि काम गर्ने तरिका परिवर्तन गर्ने प्रविधिका रूपमा हेर्न थालेका छन्। दोहोरो काम घटाउने, तथ्यांक विश्लेषण सहज बनाउने र निर्णय प्रक्रियालाई छिटो बनाउने काममा एआई उपयोगी हुन सक्छ। तर एआई प्रयोग गर्दा पारदर्शिता, डेटा सुरक्षा र गलत निर्णयको जोखिम व्यवस्थापन गर्नुपर्ने चुनौती पनि छ। विशेषगरी वित्तीय क्षेत्रमा गरिएको एउटा गलत निर्णयले ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने भएकाले एआई प्रणालीमाथि मानवीय निगरानी आवश्यक रहनेछ।
