बैंकिङ खबर / नेपालको पुँजी बजार अहिले एउटा महत्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । बजारको आकार विस्तार हुँदै गएको छ, लगानीकर्ताको सहभागिता बढिरहेको छ, प्रविधिको प्रयोग पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। तर यहीसँगै बजारको नियमन, पारदर्शिता, लगानीकर्ताको विश्वास र संस्थागत क्षमतामाथि निरन्तर प्रश्न उठिरहेका छन्। यही चुनौतीपूर्ण समयमा नेपाल धितोपत्र बोर्ड (सेबोन) को नेतृत्व परिवर्तन भएको छ। नयाँ अध्यक्षका रूपमा डा। गोपालप्रसाद भट्टले जिम्मेवारी सम्हालेका छन्। लामो समयदेखि विवाद, नेतृत्व अस्थिरता र नियामकीय प्रश्नको सामना गरिरहेको धितोपत्र बोर्डलाई अब नयाँ नेतृत्वले कुन दिशामा लैजान्छ भन्ने चासो लगानीकर्ता, व्यवसायी र समग्र वित्तीय क्षेत्रले राखेको छ।
नयाँ अध्यक्षका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बजारलाई केवल चलायमान बनाउनु होइन, त्यसप्रतिको भरोसा पुनःस्थापित गर्नु हो। किनकि पुँजी बजारको वास्तविक आधार कारोबारको आकार होइन, लगानीकर्ताको विश्वास हो।
सेबोनको संस्थागत छवि सुधार
धितोपत्र बोर्ड नेपालको पुँजी बजारको मुख्य नियामक निकाय हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा बोर्डको निर्णय प्रक्रिया, नेतृत्व चयन र नियामकीय भूमिकामाथि प्रश्न उठ्दै आएका छन्। नियामक निकायप्रतिको विश्वास कमजोर हुँदा त्यसको असर प्रत्यक्ष रूपमा बजारमा पर्छ। लगानीकर्ताले आफूले लगानी गरेको बजार निष्पक्ष रूपमा सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने अनुभूति गर्न सकेनन् भने बजारको विस्तार दिगो हुन सक्दैन। त्यसैले नयाँ नेतृत्वको पहिलो प्राथमिकता सेबोनको संस्थागत छवि सुधार गर्नु हुनुपर्छ। निर्णय प्रक्रियालाई पारदर्शी बनाउने, नीतिगत निर्णयमा स्पष्टता ल्याउने र सबै पक्षलाई समान व्यवहार गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। सेबोन कुनै व्यक्ति वा समूहको प्रभावमा नभई बजारको हितमा काम गर्ने स्वतन्त्र नियामक हो भन्ने विश्वास स्थापित गर्न सक्नु नै नयाँ नेतृत्वको पहिलो सफलता हुनेछ।
बजारमा हुने चलखेल नियन्त्रण मुख्य चुनौती
नेपालको सेयर बजारमा बारम्बार उठ्ने अर्को ठूलो विषय हो– बजारमा हुने अस्वाभाविक उतारचढाव र चलखेल। कुनै कम्पनीको सेयर मूल्य वास्तविक अवस्थाभन्दा अत्यधिक बढ्नु, सीमित समूहले बजार प्रभावित गर्नु, गलत सूचना फैलिनु तथा साना लगानीकर्ता प्रभावित हुनुजस्ता समस्या देखिँदै आएका छन्। यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न परम्परागत अनुगमन प्रणाली पर्याप्त नहुन सक्छ। अब सेबोनले प्रविधिमा आधारित निगरानी प्रणाली विकास गर्नुपर्ने समय आएको छ। कुनै कम्पनीको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढ्दा त्यसको कारण तत्काल पहिचान गर्ने, शंकास्पद कारोबार पत्ता लगाउने र भित्री सूचनाको दुरुपयोग रोक्ने प्रणाली विकास गर्न आवश्यक छ। आधुनिक पुँजी बजारमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) र डेटा विश्लेषणमार्फत बजार अनुगमन गर्ने अभ्यास बढिरहेको छ। नेपालले पनि त्यस्ता प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
नेपालको पुँजी बजारमा ठूलो हिस्सा साना लगानीकर्ताको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा सेयर बजारमा लाखौँ नयाँ लगानीकर्ता प्रवेश गरेका छन्।
तर बजार विस्तारसँगै जोखिम पनि बढेको छ। पर्याप्त ज्ञान र अध्ययनबिना लगानी गर्ने प्रवृत्तिले धेरै लगानीकर्ता प्रभावित भएका छन्। सामाजिक सञ्जाल, हल्ला र छोटो अवधिको नाफाको अपेक्षाले बजारमा अस्वस्थ गतिविधिलाई समेत बढावा दिने गरेको छ। यस अवस्थामा सेबोनले लगानीकर्ता शिक्षालाई आफ्नो प्रमुख जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ। लगानीकर्तालाई कम्पनीको वित्तीय अवस्था, जोखिम, प्रतिफल र बजार व्यवहारबारे जानकारी दिने कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ। लगानीकर्ताले भावनाका आधारमा होइन, तथ्य र विश्लेषणका आधारमा निर्णय गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ।
नेपालको पुँजी बजार अझै पनि धेरै हदसम्म साधारण सेयर कारोबारमा केन्द्रित छ। विकसित बजारमा विभिन्न प्रकारका वित्तीय उपकरणमार्फत लगानीकर्तालाई विकल्प प्रदान गरिन्छ। अब सेबोनले बजार विस्तारका लागि नयाँ उपकरण ल्याउने वातावरण बनाउनुपर्नेछ। बन्ड बजार, दीर्घकालीन लगानीका साधन, जोखिम व्यवस्थापनका उपकरण तथा संस्थागत लगानीकर्ताको सहभागिता बढाउने नीति आवश्यक छ।
वित्तीय क्षेत्रका अनुभवी विज्ञ
डा. गोपाल भट्ट नेपालको वित्तीय क्षेत्रका अनुभवी र अध्ययनशील व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्। बैंकिङ, वित्तीय प्रणाली, नियमन र संस्थागत विकासका क्षेत्रमा उनको लामो अनुभव रहेको छ । उनले वित्तीय क्षेत्रको नीति, अनुसन्धान र व्यवस्थापनका क्षेत्रमा काम गर्दै आएका छन् । विशेषगरी वित्तीय प्रणालीको स्थायित्व, संस्थागत सुशासन र बजार विकासका विषयमा उनको गहिरो रुचि रहेको मानिन्छ। डा. भट्टले अर्थतन्त्र, वित्तीय बजार र नियमनसम्बन्धी विषयमा अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्दै आएका छन् । वित्तीय क्षेत्रलाई प्रविधिमैत्री, पारदर्शी र प्रतिस्पर्धी बनाउनुपर्ने धारणा राख्ने विज्ञका रूपमा उनलाई लिइन्छ। उनको कार्यशैली अध्ययनमा आधारित, तथ्य र प्रणाली केन्द्रित रहेको सहकर्मीहरू बताउँछन् । वित्तीय क्षेत्रका चुनौतीलाई दीर्घकालीन दृष्टिकोणबाट समाधान गर्नुपर्ने उनको मान्यता रहँदै आएको छ।
