नेपालको धितोपत्र बजार पछिल्ला वर्षहरूमा विस्तार हुँदै गएको छ। लाखौँ नेपाली नागरिक प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा सेयर बजारसँग जोडिएका छन्। अनलाइन कारोबार प्रणाली, डिम्याट खाता, मेरो सेयरजस्ता प्रविधिको विकास र बैंकिङ पहुँच विस्तारले पुँजी बजारलाई आम मानिससम्म पुर्याएको छ। तर बजार विस्तारसँगै एउटा प्रश्न पनि बारम्बार उठ्ने गरेको छ– के नेपालको सेयर बजार केही सीमित ठूला लगानीकर्ता वा समूहको प्रभावमा चल्ने गरेको छ ?
पछिल्लो समय धितोपत्र बजारमा कृत्रिम कारोबारको आरोपमा ठूलो संख्यामा व्यक्ति तथा संस्थाविरुद्ध मुद्दा दायर भएपछि यो प्रश्न थप चासोको विषय बनेको छ। यद्यपि, अदालतबाट दोष प्रमाणित नभएसम्म कसैलाई दोषी ठहर गर्न मिल्दैन। तर यस घटनाले नेपालको पुँजी बजारको संरचना, ठूला लगानीकर्ताको भूमिका र बजारको पारदर्शिताबारे बहस भने सुरु गराएको छ।
सानो बजारमा ठूलो पुँजीको प्रभाव
नेपालको सेयर बजार अझै पनि विकसित मुलुकका ठूला बजारको तुलनामा सानो आकारको छ। बजारमा कारोबार हुने कम्पनीहरूको संख्या बढे पनि धेरै कम्पनीको सेयर संरचना, कारोबारयोग्य सेयर संख्या र सक्रिय लगानीकर्ताको वितरण समान छैन।
यस्तो अवस्थामा ठूलो रकम भएका केही लगानीकर्ताले कुनै निश्चित कम्पनीमा ठूलो मात्रामा खरिद वा बिक्री गर्दा त्यसले बजारमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ। विशेषगरी कम सेयर उपलब्ध भएका कम्पनीमा ठूलो खरिद आदेश आउँदा माग बढेको देखिन्छ र मूल्य तीव्र रूपमा माथि जान सक्छ।
यसकारण साना लगानीकर्ताले प्रायः बजारको दिशालाई ठूला लगानीकर्ताको गतिविधिसँग जोडेर हेर्ने गर्छन्।
ठूला लगानीकर्ताको प्रभाव कसरी देखिन्छ ?
सेयर बजारमा ठूला लगानीकर्ताको प्रभाव विभिन्न रूपमा देखिन सक्छ।
१. मूल्य निर्धारणमा प्रभाव
कुनै कम्पनीको सेयरमा ठूलो लगानीकर्ता प्रवेश गर्दा बजारमा सकारात्मक सन्देश जान सक्छ। धेरै साना लगानीकर्ताले पनि त्यही कम्पनीमा लगानी गर्न थालेपछि माग बढ्न सक्छ र मूल्य माथि जान सक्छ।
त्यस्तै, ठूलो लगानीकर्ताले ठूलो परिमाणमा बिक्री गर्दा बजारमा डरको वातावरण सिर्जना हुन सक्छ। यसले अन्य लगानीकर्तालाई पनि बिक्रीतर्फ आकर्षित गर्न सक्छ।
२. लगानीकर्ताको मनोविज्ञानमा प्रभाव
सेयर बजारमा तथ्यभन्दा पनि धारणा र अपेक्षाले धेरै भूमिका खेल्छ। कुनै चर्चित वा ठूलो लगानीकर्ताले कुनै कम्पनीमा लगानी गरेको खबर फैलिँदा त्यसलाई धेरैले विश्वासको संकेतका रूपमा लिन सक्छन्।
नेपालको बजारमा पनि विगतमा केही कम्पनीको सेयर मूल्य वृद्धिमा “ठूला लगानीकर्ता प्रवेश गरे” भन्ने हल्लाले समेत प्रभाव पारेका उदाहरणहरू देखिएका छन्।
३. सूचनाको पहुँच
बजारमा सबै लगानीकर्तासँग समान सूचना हुँदैन। ठूला लगानीकर्ता, संस्थागत लगानीकर्ता वा कम्पनीसँग नजिक रहेका व्यक्तिहरूले केही सूचना पहिले प्राप्त गर्न सक्ने जोखिम हुन्छ।
यदि कुनै लगानीकर्ताले सार्वजनिक हुन बाँकी महत्वपूर्ण सूचनाको आधारमा कारोबार गर्छ भने त्यो भित्री कारोबार (insider trading) को विषय बन्न सक्छ। त्यसैले बजार पारदर्शिताका लागि समान सूचना पहुँच महत्वपूर्ण हुन्छ।
के ठूला लगानीकर्ता हुनु नै समस्या हो ?
ठूला लगानीकर्ता हुनु आफैंमा समस्या होइन। संसारका सबै विकसित पुँजी बजारमा ठूला संस्थागत लगानीकर्ता, लगानी कोष र वित्तीय संस्थाहरूको ठूलो भूमिका हुन्छ।
ठूला लगानीकर्ताले बजारमा:
- तरलता बढाउने,
- कम्पनीमा दीर्घकालीन लगानी ल्याउने,
- बजारलाई स्थायित्व दिने
काम पनि गर्न सक्छन्।
समस्या त्यतिबेला हुन्छ, जब कुनै समूहले आफ्नो प्रभावको प्रयोग गरेर बजारको प्राकृतिक माग–आपूर्तिलाई प्रभावित पार्ने प्रयास गर्छ।
सिण्डीकेट र बजार प्रभावबीचको फरक
धेरैले ठूला लगानीकर्ताको प्रभावलाई सिधै सिण्डीकेटसँग जोड्ने गर्छन्। तर यी दुई कुरा फरक हुन्।
बजार प्रभाव भनेको ठूलो लगानीकर्ताको ठूलो पूँजीका कारण मूल्यमा असर पर्नु हो।
तर सिण्डीकेट वा कृत्रिम कारोबार भनेको:
- आपसमा मिलेर कारोबार गर्नु,
- वास्तविक माग नभए पनि माग सिर्जना गर्नु,
- मूल्य बढाउन वा घटाउन योजनाबद्ध गतिविधि गर्नु,
- अन्य लगानीकर्तालाई भ्रममा पार्नु
जस्ता गतिविधिसँग सम्बन्धित हुन्छ।
यदि यस्ता गतिविधि प्रमाणित भएमा मात्र कानुनी रूपमा बजार चलखेल भन्न सकिन्छ।
नेपालको बजारमा किन यस्तो जोखिम बढी देखिन्छ ?
नेपालको सेयर बजारमा केही संरचनागत कमजोरी छन्।
पहिलो, बजारको गहिराइ कम हुनु
ठूला बजारमा हजारौँ कम्पनी र ठूलो कारोबार रकम हुन्छ। नेपालमा भने केही कम्पनीमै कारोबार केन्द्रित हुने अवस्था छ।
दोस्रो, लगानीकर्ताको व्यवहार
धेरै साना लगानीकर्ता कम्पनीको आधारभूत पक्षभन्दा पनि मूल्य बढ्ने अपेक्षामा लगानी गर्ने गर्छन्। यसले हल्ला र बजार मनोविज्ञानलाई बल पुर्याउन सक्छ।
तेस्रो, वित्तीय साक्षरताको कमी
बजारमा प्रवेश गर्ने धेरै नयाँ लगानीकर्ताले जोखिम मूल्यांकनभन्दा पनि अरूको निर्णय पछ्याउने प्रवृत्ति देखाउँछन्।
अबको चुनौती : पारदर्शी र विश्वसनीय बजार निर्माण
नेपालको पुँजी बजारलाई बलियो बनाउन नियामक निकायले कारोबार निगरानी प्रणाली अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। अस्वाभाविक मूल्य वृद्धि, असामान्य कारोबार ढाँचा र आपसी मिलेमतोको संकेत देखिने गतिविधिमाथि समयमै अनुसन्धान हुन आवश्यक छ।
साथै लगानीकर्ताले पनि बजारमा कसैको नाम, प्रभाव वा हल्लाका आधारमा मात्र निर्णय गर्नुको सट्टा कम्पनीको वित्तीय अवस्था, व्यवस्थापन क्षमता र दीर्घकालीन सम्भावनालाई आधार बनाउनुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपालको सेयर बजारमा केही ठूला लगानीकर्ताको प्रभाव रहेको कुरा अस्वीकार गर्न सकिँदैन। सानो आकारको बजार भएकाले उनीहरूको गतिविधिले मूल्य, धारणा र बजार मनोविज्ञानमा असर पार्न सक्छ। तर प्रभाव हुनु र बजार नियन्त्रण गर्नु फरक विषय हुन्।
पछिल्लो कृत्रिम कारोबारसम्बन्धी प्रकरणले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न भने उठाएको छ– नेपालको पुँजी बजार कति पारदर्शी छ र ठूला लगानीकर्ताको प्रभावलाई नियमन गर्ने प्रणाली कति प्रभावकारी छ ?
यही प्रश्नको जवाफले नेपालको सेयर बजार आगामी दिनमा अझ विश्वसनीय र परिपक्व बन्छ कि बन्दैन भन्ने निर्धारण गर्नेछ।
