बैंकिङ खबर/ मोबाइल बैंकिङले बैंकिङ सेवालाई सहज बनाएको छ । खातामा रहेको रकम हेर्न, एक खाताबाट अर्को खातामा पैसा पठाउन, क्यूआर कोडमार्फत भुक्तानी गर्न तथा विभिन्न बिल तिर्न अब बैंकको शाखासम्म पुग्नुपर्ने अवस्था धेरै हदसम्म हटेको छ । तर, डिजिटल कारोबार जति सहज बन्दै गएको छ, व्यक्तिगत विवरण चोरी, नक्कली सन्देश र अनधिकृत कारोबारको जोखिमप्रति सचेत रहनुपर्ने आवश्यकता पनि उत्तिकै बढेको छ ।
मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्दा सानो असावधानीले समेत आर्थिक क्षति निम्त्याउन सक्छ । ठगी गर्ने व्यक्तिले बैंककै कर्मचारी भएको परिचय दिनेदेखि नक्कली लिंक पठाएर ग्राहकको गोप्य विवरण प्राप्त गर्ने प्रयाससम्म गर्न सक्छन् । त्यसैले मोबाइल बैंकिङको सुविधा उपयोग गर्दा प्रविधिमा मात्र भर नपरी आफ्नो खाताको सुरक्षामा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।
डिजिटल कारोबारलाई सुरक्षित बनाउन ग्राहकले मुख्यतः सातवटा कुरामा सावधानी अपनाउन आवश्यक छ ।
१. पासवर्ड, पिन र ओटीपी कसैलाई नदिनुहोस्
मोबाइल बैंकिङको पासवर्ड, व्यक्तिगत पहिचान नम्बर (पिन) र एकपटक प्रयोग हुने पासवर्ड (ओटीपी) खाताको सुरक्षासँग सम्बन्धित गोप्य विवरण हुन् । बैंकका कर्मचारी भएको दाबी गर्ने व्यक्तिले फोन वा सन्देशमार्फत यस्ता विवरण मागे पनि उपलब्ध गराउनु हुँदैन ।
ठगी गर्ने व्यक्तिले खाता सुरक्षित गर्न, कारोबार रोक्न वा विवरण अद्यावधिक गर्नुपर्ने बहाना बनाएर ग्राहकलाई गोप्य जानकारी दिन दबाब दिन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा हतारमा निर्णय लिनुभन्दा सम्बन्धित बैंकको आधिकारिक सम्पर्क माध्यमबाट जानकारी पुष्टि गर्नु उचित हुन्छ ।
२. अपरिचित लिंक र सन्देशमा विश्वास नगर्नुहोस्
‘तपाईंको खाता बन्द हुँदैछ’, ‘पुरस्कार प्राप्त गर्नुभयो’ वा ‘केवाईसी विवरण अद्यावधिक गर्नुहोस्’ जस्ता सन्देशमार्फत ग्राहकलाई अपरिचित लिंक खोल्न लगाउने प्रयास हुन सक्छ । यस्ता लिंकले नक्कली वेबसाइटमा पुर्याएर बैंकिङ विवरण चोरी गर्ने जोखिम रहन्छ ।
बैंकको नाम वा लोगो प्रयोग गरिएको छ भन्दैमा कुनै सन्देश आधिकारिक हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । त्यसैले सन्देशमा आएको लिंकबाट बैंकिङ सेवा खोल्नुको सट्टा बैंकको आधिकारिक एप वा वेबसाइट प्रयोग गर्नुपर्छ । शंकास्पद सन्देश प्राप्त भएमा त्यसमा दिइएको फोन नम्बरमा सम्पर्क गर्नुभन्दा बैंकको आधिकारिक सम्पर्क विवरण प्रयोग गर्नु सुरक्षित हुन्छ ।
३. असुरक्षित नेटवर्कबाट वित्तीय कारोबार नगर्नुहोस्
सार्वजनिक स्थानमा उपलब्ध निःशुल्क वाइफाइ प्रयोग गर्न सजिलो भए पनि त्यस्तो नेटवर्कको सुरक्षा सधैँ सुनिश्चित हुँदैन । अपरिचित वा असुरक्षित नेटवर्कबाट मोबाइल बैंकिङ चलाउँदा व्यक्तिगत विवरण जोखिममा पर्न सक्छ ।
सम्भव भएसम्म सुरक्षित इन्टरनेट जडान प्रयोग गर्नुपर्छ । सार्वजनिक कम्प्युटर वा अरूको उपकरणबाट बैंकिङ खातामा प्रवेश गर्ने, पासवर्ड सुरक्षित राख्ने विकल्प प्रयोग गर्ने वा कारोबारपछि खाता खुलै छाड्ने कामबाट बच्नुपर्छ । अनावश्यक रूपमा अपरिचित नेटवर्क वा एपलाई बैंकिङसम्बन्धी अनुमति दिनु पनि उचित हुँदैन ।
४. मोबाइल र बैंकिङ एपको सुरक्षा कायम राख्नुहोस्
मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्ने फोनमा स्क्रिन लक, बलियो पासकोड वा उपलब्ध अन्य सुरक्षा सुविधा सक्रिय राख्नुपर्छ । फोन हराएमा वा चोरी भएमा त्यसमा रहेको बैंकिङ एप दुरुपयोग हुन सक्ने भएकाले तत्काल बैंकलाई जानकारी दिई आवश्यक सुरक्षा प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्छ ।
बैंकिङ एप आधिकारिक एप स्टोरबाट मात्र डाउनलोड गर्नु र उपलब्ध सुरक्षा अद्यावधिक समयमै गर्नु आवश्यक छ । अपरिचित व्यक्तिलाई फोन अनलक गरेर दिनु, बैंकिङ एप चलाउन दिनु वा शंकास्पद एप डाउनलोड गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । फोनमा बैंकिङ सेवासँग सम्बन्धित सूचना देखिने तरिका पनि आफ्नो गोपनीयताअनुसार मिलाउन सकिन्छ ।
५. पैसा पठाउनुअघि प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच्नुहोस्
मोबाइल बैंकिङबाट रकम पठाउँदा प्राप्तकर्ताको नाम, खाता नम्बर र पठाउन लागेको रकम ध्यानपूर्वक जाँच गर्नुपर्छ । हतारमा गलत विवरण राख्दा रकम गलत खातामा जान सक्छ र त्यसलाई फिर्ता ल्याउन थप प्रक्रिया आवश्यक पर्न सक्छ ।
क्यूआर कोड स्क्यान गरेर भुक्तानी गर्दा पनि स्क्रिनमा देखिएको प्राप्तकर्ता र रकम पुष्टि गर्नुपर्छ । कारोबार सफल भएको सूचना आएपछि खाताबाट रकम कटेको विवरण जाँच्नु र आवश्यक परे कारोबारको अभिलेख सुरक्षित राख्नु राम्रो हुन्छ । अपरिचित व्यक्तिको अनुरोधमा रकम पठाउनुअघि उसको पहिचान र भुक्तानीको उद्देश्य पुष्टि गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।
६. खाताको कारोबार विवरण नियमित रूपमा हेर्नुहोस्
खातामा भएको रकम र कारोबारको विवरण समय–समयमा जाँच गर्दा आफूले नगरेको कारोबार वा शंकास्पद रकम कटौतीबारे छिटो जानकारी पाउन सकिन्छ । बैंकले कारोबारसम्बन्धी एसएमएस वा अन्य सूचना उपलब्ध गराएको छ भने त्यस्तो सुविधा सक्रिय राख्नु उपयोगी हुन्छ ।
आफूले नगरेको कारोबार देखिएमा त्यसलाई सामान्य त्रुटि ठानेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन । कारोबारको मिति, रकम र उपलब्ध विवरण टिपोट गरी तत्काल बैंकलाई जानकारी दिनुपर्छ । कारोबारसम्बन्धी सूचना प्राप्त नभएको अवस्थामा पनि खाताको विवरण आफैँ जाँच गर्ने बानी बसाल्नु आवश्यक छ ।
७. शंकास्पद कारोबार देखिए तत्काल कदम चाल्नुहोस्
मोबाइल बैंकिङमा अनधिकृत पहुँच भएको, पासवर्ड वा ओटीपी अरूले थाहा पाएको अथवा आफूले नगरेको कारोबार भएको शंका लागेमा ढिलाइ नगरी सम्बन्धित बैंकलाई सम्पर्क गर्नुपर्छ । आवश्यकताअनुसार मोबाइल बैंकिङ वा सम्बन्धित भुक्तानी सेवा अस्थायी रूपमा रोक्न अनुरोध गर्न सकिन्छ ।
सम्बन्धित कारोबारको मिति, रकम, सन्देश र उपलब्ध स्क्रिनसट सुरक्षित राख्दा गुनासो दर्ता तथा छानबिनमा सहयोग पुग्न सक्छ । बैंकमा गुनासो गर्दा त्यसको दर्ता नम्बर वा अन्य प्रमाण पनि सुरक्षित राख्नु उपयुक्त हुन्छ । बैंकबाट समस्या समाधान नभएमा नेपाल राष्ट्र बैंकको आधिकारिक गुनासो प्रक्रियाबारे जानकारी लिएर थप उजुरी गर्न सकिन्छ ।
डिजिटल बैंकिङको सुविधा उपयोग गर्दा सतर्कता नबिर्सनुहोस्
मोबाइल बैंकिङले समय बचत गर्नुका साथै दैनिक भुक्तानी र रकम स्थानान्तरणलाई सहज बनाएको छ । तर, यसको सुरक्षित प्रयोगका लागि बैंक तथा वित्तीय संस्थाको सुरक्षा प्रणालीसँगै ग्राहकको व्यवहार पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । गोप्य विवरण सुरक्षित राख्ने, अपरिचित लिंकबाट टाढा रहने, कारोबारअघि विवरण जाँच्ने र शंकास्पद गतिविधिबारे तुरुन्त जानकारी दिने बानीले सम्भावित जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ ।
वित्तीय साक्षरता भनेको बैंक खाता खोल्ने वा डिजिटल भुक्तानी गर्ने तरिका जान्नुमा मात्र सीमित छैन । आफ्नो पैसाको सुरक्षा कसरी गर्ने, डिजिटल वित्तीय सेवामा के–कस्ता जोखिम हुन सक्छन् र समस्या पर्दा कहाँ सम्पर्क गर्ने भन्ने जानकारी हुनु पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । त्यसैले मोबाइल बैंकिङ प्रयोग गर्दा सुविधा र सुरक्षालाई सँगसँगै अघि बढाउनु आवश्यक छ ।
