बैंकिङ खबर / बैंक खाता खोल्ने नागरिकको संख्या बढ्दै जानु, मोबाइल बैंकिङको प्रयोग विस्तार हुनु वा डिजिटल भुक्तानीको कारोबार बढ्नु मात्रै कुनै देश वित्तीय रूपमा सक्षम हुँदै गएको प्रमाण होइन। नागरिकले आफ्नो आम्दानी व्यवस्थापन गर्न, नियमित बचत गर्न, कर्जा लिँदा त्यसको लागत र जोखिम बुझ्न, उपयुक्त लगानीको विकल्प छनोट गर्न तथा भविष्यका आर्थिक आवश्यकताका लागि योजना बनाउन सक्ने क्षमता विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यही क्षमतालाई वित्तीय साक्षरताले समेट्छ।
वित्तीय साक्षरता व्यक्तिलाई पैसासम्बन्धी सही निर्णय लिन सक्षम बनाउने आधारभूत ज्ञान, सीप र व्यवहारको समष्टि हो। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो आर्थिक अवस्थाको मूल्यांकन गर्न, उपलब्ध स्रोतको उचित उपयोग गर्न र सम्भावित वित्तीय जोखिमबाट जोगिन सहयोग गर्छ। त्यसैले वित्तीय साक्षरतालाई बैंकिङ कारोबार गर्ने सीपमा मात्र सीमित राख्न मिल्दैन। यो व्यक्तिको आर्थिक सुरक्षा, परिवारको जीवनस्तर र समग्र आर्थिक विकाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।
नेपालमा वित्तीय पहुँच विस्तारसँगै वित्तीय साक्षरताको आवश्यकता पनि बढ्दै गएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाका शाखा विस्तार, मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, डिजिटल वालेट र क्यूआर भुक्तानीले वित्तीय सेवा नागरिकको पहुँचमा पुर्याएका छन्। तर वित्तीय सेवा उपलब्ध हुनु र त्यसको सही उपयोग गर्न सक्नु फरक विषय हुन्। सेवा प्रयोग गर्दा त्यसका सर्त, शुल्क, जोखिम र सुरक्षासम्बन्धी जानकारी नहुँदा नागरिक आर्थिक समस्यामा पर्न सक्छन्।
नेपाल राष्ट्र बैंकले सार्वजनिक गरेको ‘नेपालमा वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी आधारभूत सर्वेक्षण’ अनुसार नेपालको समग्र वित्तीय साक्षरता स्कोर ५७.९ प्रतिशत रहेको छ। सर्वेक्षणले वित्तीय ज्ञान, वित्तीय व्यवहार र वित्तीय मनोवृत्तिलाई वित्तीय साक्षरताका तीन प्रमुख आधार मानेको छ। तीमध्ये वित्तीय ज्ञानको स्कोर ४७.३ प्रतिशत, वित्तीय व्यवहारको ६३.५ प्रतिशत र वित्तीय मनोवृत्तिको ६२.९ प्रतिशत रहेको छ।
सर्वेक्षणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष के छ भने कुल वयस्क जनसंख्यामध्ये २७.५ प्रतिशतले मात्रै वित्तीय साक्षरताका तीनवटै पक्षमा न्यूनतम उत्तीर्ण अंक प्राप्त गरेका थिए। यसले वित्तीय सेवा र उत्पादनबारे सामान्य जानकारी हुनु मात्रै पर्याप्त नभई तिनलाई व्यवहारमा सही ढंगले प्रयोग गर्ने ज्ञान र क्षमता विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ।
बचतदेखि लगानीसम्म वित्तीय ज्ञान आवश्यक
व्यक्तिको आर्थिक जीवनमा आम्दानी र खर्च व्यवस्थापन पहिलो महत्वपूर्ण पक्ष हो। आम्दानीअनुसार खर्चको योजना नबनाउँदा नियमित बचत गर्न कठिन हुन्छ। आकस्मिक स्वास्थ्य समस्या, रोजगारी गुम्नु वा अन्य आर्थिक संकटका बेला बचत नहुँदा व्यक्ति ऋण लिन बाध्य हुन सक्छ। त्यसैले आम्दानीको निश्चित हिस्सा बचत गर्ने, आवश्यक र अनावश्यक खर्च छुट्याउने तथा आकस्मिक कोष बनाउने बानी वित्तीय साक्षरताको आधारभूत अभ्यास हुन्।
त्यस्तै, कर्जा लिँदा ब्याजदर मात्र हेरेर निर्णय गर्नु पर्याप्त हुँदैन। कर्जाको अवधि, सेवा शुल्क, किस्ता भुक्तानी क्षमता, विलम्ब शुल्क र अन्य सर्तसमेत बुझ्न आवश्यक हुन्छ। आफ्नो आम्दानीले धान्न नसक्ने कर्जा लिँदा व्यक्ति ऋणको चक्रमा फस्न सक्छ। कर्जाको उद्देश्य र त्यसबाट प्राप्त हुने प्रतिफलको मूल्यांकन गर्न सक्नु पनि वित्तीय साक्षरताकै महत्वपूर्ण पक्ष हो।
लगानीको क्षेत्रमा पनि वित्तीय ज्ञानको अभावले जोखिम बढाउन सक्छ। सेयर बजार, आईपीओ, हकप्रद सेयर, म्युचुअल फन्ड, बीमा वा अन्य वित्तीय उपकरणमा लगानी गर्नुअघि तिनको प्रकृति, सम्भावित प्रतिफल र जोखिम बुझ्नुपर्छ। अरूको सुझाव, सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका सूचना वा छोटो समयमा धेरै नाफा कमाउने प्रलोभनका आधारमा लगानी गर्दा आर्थिक क्षति हुन सक्छ। लगानीसम्बन्धी निर्णय गर्दा आफ्नो आर्थिक अवस्था, उद्देश्य र जोखिम वहन गर्ने क्षमतासमेत विचार गर्नुपर्छ।
डिजिटल कारोबारसँगै वित्तीय जोखिम पनि बढ्दै
डिजिटल वित्तीय सेवाको विस्तारले कारोबारलाई छिटो, सहज र पहुँचयोग्य बनाएको छ। तर यसको प्रयोगसँगै अनलाइन ठगी, फिसिङ, नक्कली लिंक, ओटीपी चोरी, सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने आर्थिक प्रलोभन तथा व्यक्तिगत बैंकिङ विवरणको दुरुपयोगजस्ता जोखिम पनि देखिएका छन्।
डिजिटल वित्तीय साक्षरताले नागरिकलाई मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल वालेट प्रयोग गर्न मात्र होइन, सुरक्षित रूपमा कारोबार गर्न पनि सिकाउँछ। आफ्नो पासवर्ड, पिन र ओटीपी अरूलाई नदिने, शंकास्पद लिंक नखोल्ने, कारोबार गर्नुअघि प्राप्तकर्ताको विवरण जाँच गर्ने र अनधिकृत कारोबार देखिएमा तत्काल सम्बन्धित वित्तीय संस्थामा जानकारी गराउने व्यवहार आवश्यक हुन्छ।
वित्तीय सेवाको प्रयोग गर्दा उपभोक्ताले आफ्नो अधिकार र गुनासो गर्ने प्रक्रियाबारे पनि जानकारी राख्नुपर्छ। कुनै वित्तीय संस्थाबाट सेवा लिँदा स्पष्ट जानकारी प्राप्त गर्ने, सेवा शुल्क तथा सर्त बुझ्ने र समस्या परेमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्न सक्ने क्षमता वित्तीय उपभोक्ता संरक्षणसँग जोडिएको विषय हो।
वित्तीय साक्षरता प्रवर्द्धनमा संस्थागत प्रयास
नेपाल राष्ट्र बैंकले वित्तीय साक्षरता अभिवृद्धिका लागि वित्तीय साक्षरता रूपरेखा, २०२२ तथा वित्तीय साक्षरता निर्देशिका लागू गरेको छ। साथै, वित्तीय समावेशीकरण नीति, २०२४ ले वित्तीय सेवामा पहुँच विस्तार, सेवाको उपयोग वृद्धि, उद्यमशीलता प्रवर्द्धन, वित्तीय साक्षरता र वित्तीय उपभोक्ता संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राखेको छ।
राष्ट्र बैंकले वित्तीय साक्षरतासम्बन्धी सामग्री, सचेतनामूलक कार्यक्रम तथा विभिन्न वित्तीय शिक्षासम्बन्धी अभियान सञ्चालन गर्दै आएको छ। बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले पनि नागरिकलाई बचत, कर्जा, डिजिटल कारोबार र वित्तीय सुरक्षाबारे जानकारी दिन विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
यद्यपि वित्तीय साक्षरता प्रवर्द्धनलाई औपचारिक कार्यक्रम र सीमित सचेतनामूलक अभियानमा मात्र सीमित राख्नु पर्याप्त हुँदैन। नागरिकको उमेर, शिक्षा, आयस्तर, पेसा र आर्थिक आवश्यकताअनुसार व्यावहारिक वित्तीय शिक्षा पुर्याउनु आवश्यक छ। विद्यालय तहदेखि नै बचत, बजेट निर्माण, कर्जा व्यवस्थापन र लगानीसम्बन्धी आधारभूत शिक्षा दिन सके भविष्यमा आर्थिक निर्णय गर्न सक्षम पुस्ता तयार गर्न सकिन्छ।
ग्रामीण क्षेत्र, न्यून आय भएका परिवार, कृषि तथा अनौपचारिक क्षेत्रमा संलग्न श्रमिक, महिला र वित्तीय सेवामा सीमित पहुँच भएका समुदायलाई लक्षित कार्यक्रम अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ। वित्तीय संस्थाले सेवा बिक्री गर्ने उद्देश्यभन्दा नागरिकलाई वित्तीय उत्पादनको सही प्रयोग र जोखिमबारे बुझाउने उद्देश्यले यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
आर्थिक रूपमा सक्षम नागरिक निर्माणको आधार
वित्तीय साक्षरताको अन्तिम उद्देश्य नागरिकलाई बैंकिङ प्रणालीमा आबद्ध गराउनु मात्र होइन, उनीहरूलाई आफ्नो आर्थिक जीवनबारे सचेत र जिम्मेवार निर्णय लिन सक्षम बनाउनु हो। नियमित बचत गर्ने, अनावश्यक ऋणबाट जोगिने, लगानीको जोखिम बुझ्ने, बीमाको आवश्यकता पहिचान गर्ने र भविष्यका आर्थिक लक्ष्यअनुसार योजना बनाउने नागरिक आर्थिक रूपमा बढी सुरक्षित हुन सक्छन्।
नागरिकको वित्तीय ज्ञान र व्यवहारमा सुधार आउँदा त्यसको प्रभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन। यसले परिवारको आर्थिक स्थिरता, उत्पादनशील लगानी, उद्यमशीलता र औपचारिक वित्तीय प्रणालीप्रतिको विश्वास बढाउन सहयोग पुर्याउँछ।
त्यसैले वित्तीय समावेशीकरणको उपलब्धि मापन गर्दा बैंक खाता, शाखा विस्तार र डिजिटल कारोबारको संख्या मात्र हेरेर पुग्दैन। नागरिकले वित्तीय सेवा कति बुझेका छन्, तिनको प्रयोगबाट कति लाभ लिन सकेका छन् र आर्थिक जोखिम व्यवस्थापन गर्न कति सक्षम भएका छन् भन्ने पक्षलाई पनि उत्तिकै महत्व दिनुपर्छ। वित्तीय पहुँचलाई वास्तविक आर्थिक सशक्तीकरणमा रूपान्तरण गर्ने आधार नै वित्तीय साक्षरता हो।
