बैंकिङ खबर / सेयर बजारमा कम्पनीहरूले पुँजी जुटाउन विभिन्न माध्यम अपनाउँछन्। त्यसमध्ये आईपीओ र हकप्रद सेयर प्रमुख माध्यम हुन्। तर यी दुईको उद्देश्य, आवेदन दिने अधिकार र लगानीकर्तामाथि पर्ने प्रभाव फरक हुन्छ। यही भिन्नता नबुझ्दा कतिपय लगानीकर्ता हकप्रद सेयरलाई नयाँ आईपीओ ठान्ने गर्छन् भने कतिपयले हकप्रद जारी गर्ने कम्पनीमा लगानी गर्नु सधैँ फाइदाजनक हुने बुझाइ राख्छन्।
वास्तवमा आईपीओ र हकप्रद दुवै कम्पनीको पुँजी वृद्धि गर्ने माध्यम भए पनि यी एउटै प्रकृतिका सेयर होइनन्। आईपीओमार्फत कम्पनीले पहिलोपटक सर्वसाधारणबाट पुँजी जुटाउँछ भने हकप्रदमार्फत पहिले नै सेयरधनी रहेका लगानीकर्तालाई थप पुँजी लगानी गर्ने अवसर प्रदान गरिन्छ।
सेयर बजारमा प्रवेश गर्न चाहने नयाँ लगानीकर्तादेखि दोस्रो बजारमा सक्रिय लगानीकर्तासम्मले यी दुईबीचको अन्तर बुझ्नु आवश्यक छ। किनभने निष्कासनको प्रकृति नबुझी गरिएको लगानी निर्णयले अपेक्षित प्रतिफलको सट्टा आर्थिक जोखिमसमेत निम्त्याउन सक्छ।
आईपीओमा सबैले आवेदन दिन पाउँछन्, हकप्रदमा पुराना सेयरधनीलाई प्राथमिकता
आईपीओ अर्थात् प्रारम्भिक सार्वजनिक निष्कासन कम्पनीले पहिलोपटक सर्वसाधारणका लागि सेयर जारी गरी पुँजी संकलन गर्ने प्रक्रिया हो। कम्पनीले आवश्यक नियामकीय स्वीकृति प्राप्त गरेपछि तोकिएको मूल्य र अवधिमा सर्वसाधारणलाई सेयर खरिदको अवसर दिन्छ।
आईपीओमा आवेदन दिनका लागि सम्बन्धित कम्पनीको पहिले नै सेयरधनी हुनुपर्ने आवश्यकता हुँदैन। योग्य सर्वसाधारण लगानीकर्ताले सार्वजनिक निष्कासन अवधिमा आवेदन दिन सक्छन्। मागभन्दा बढी आवेदन परेको अवस्थामा प्रचलित बाँडफाँट प्रक्रियाअनुसार सेयर वितरण गरिन्छ।
तर हकप्रद सेयरमा भने अवस्था फरक हुन्छ। कम्पनीले थप पुँजी आवश्यक पर्दा आफ्ना कायम सेयरधनीलाई निश्चित अनुपातमा थप सेयर खरिद गर्ने अधिकार दिन्छ। यसमा बुक क्लोज मितिअघि कायम रहेका योग्य सेयरधनीले मात्रै आवेदन दिन पाउँछन्।
उदाहरणका लागि कुनै कम्पनीले १:१ अनुपातमा हकप्रद सेयर जारी गरेमा एक कित्ता सेयर भएका लगानीकर्ताले थप एक कित्ता खरिद गर्ने अधिकार पाउँछन्। त्यस्तै, २:१ अनुपातमा हकप्रद जारी भएमा दुई कित्ता सेयर भएका लगानीकर्ताले एक कित्ता थप खरिद गर्न पाउँछन्।
कम्पनीले किन जारी गर्छ हकप्रद सेयर ?
हकप्रद सेयर जारी गर्नुको पछाडि कम्पनीको वित्तीय आवश्यकता र व्यावसायिक योजना जोडिएको हुन्छ। कम्पनीले नयाँ आयोजना सञ्चालन गर्न, व्यवसाय विस्तार गर्न, ऋणको भार घटाउन वा नियामकीय पुँजी आवश्यकता पूरा गर्न हकप्रद जारी गर्न सक्छ।
विशेषगरी बैंक तथा वित्तीय संस्था र जलविद्युत् कम्पनीमा थप पुँजी जुटाउन हकप्रद निष्कासनको प्रस्ताव आउने गरेको छ। तर कम्पनीले हकप्रद जारी गर्नुको अर्थ उसको वित्तीय अवस्था राम्रो छ भन्ने हुँदैन।
कुनै कम्पनीले उत्पादन क्षमता बढाउन वा नयाँ आयोजना निर्माण गर्न पुँजी जुटाएको छ भने त्यसले भविष्यमा आम्दानी वृद्धि गर्ने सम्भावना रहन्छ। तर कम्पनीले संकलित रकम पुरानो दायित्व व्यवस्थापन गर्न, सञ्चालन खर्च धान्न वा कमजोर वित्तीय अवस्था सुधार्न प्रयोग गर्न लागेको हो भने त्यसको प्रभाव फरक हुन सक्छ।
त्यसैले हकप्रद जारी गर्ने घोषणा देख्नेबित्तिकै लगानीको अवसर ठानेर निर्णय गर्नु उचित हुँदैन। कम्पनीलाई थप पुँजी किन चाहिएको हो र त्यसबाट भविष्यमा कस्तो प्रतिफल प्राप्त हुन सक्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुन्छ।
हकप्रद सेयर सस्तो हुँदैमा फाइदाजनक हुँदैन
हकप्रद सेयरमा लगानी गर्दा सबैभन्दा बढी ध्यान दिनुपर्ने विषय यसको मूल्य र कम्पनीको वित्तीय अवस्था हो। सामान्यतया हकप्रद सेयर अंकित मूल्य प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँमा निष्कासन हुने गरेको भए पनि सबै निष्कासनको मूल्य एउटै हुन्छ भन्ने छैन। सम्बन्धित कम्पनीको स्वीकृत निष्कासन विवरण हेर्नुपर्छ।
कुनै कम्पनीको दोस्रो बजार मूल्य प्रतिकित्ता ३०० रुपैयाँ छ र उसले प्रतिकित्ता १०० रुपैयाँमा हकप्रद जारी गर्यो भन्दैमा लगानीकर्तालाई स्वतः २०० रुपैयाँ फाइदा भएको मान्न मिल्दैन। हकप्रद जारी भएपछि सेयर संख्या बढ्ने भएकाले बजार मूल्य समायोजन हुन सक्छ। कम्पनीको वित्तीय अवस्था र भविष्यको आम्दानीले पनि सेयरको मूल्य निर्धारणमा प्रभाव पार्छ।
हकप्रदमा आवेदन दिनुअघि कम्पनीको नाफा, प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, ऋणको अवस्था, सञ्चित नाफा वा नोक्सानी र भविष्यको व्यावसायिक योजनाको अध्ययन गर्नुपर्छ।
लगानीकर्ताले यी पाँच कुरा अनिवार्य हेर्नुपर्छ
हकप्रद वा आईपीओमा लगानी गर्दा कम्पनीको नाम र निष्कासनको प्रचारभन्दा पनि वास्तविक वित्तीय अवस्था महत्वपूर्ण हुन्छ।
- नाफा र आम्दानी: कम्पनी नियमित नाफामा छ कि घाटामा सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ।
- ऋणको भार: कम्पनीको ऋण कति छ र ब्याज भुक्तानी गर्ने क्षमता कस्तो छ भन्ने बुझ्नुपर्छ।
- पुँजीको उपयोग: हकप्रदबाट उठेको रकम कुन आयोजना वा प्रयोजनमा खर्च गरिनेछ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ।
- वित्तीय सूचक: प्रतिसेयर आम्दानी, नेटवर्थ, प्रतिफल र नगद प्रवाहको अवस्था मूल्यांकन गर्नुपर्छ।
- बजार मूल्य: हालको सेयर मूल्य, हकप्रदपछिको सम्भावित समायोजित मूल्य र कम्पनीको वास्तविक मूल्यबीच तुलना गर्नुपर्छ।
आईपीओ र हकप्रदमध्ये कुन रोज्ने ?
आईपीओ वा हकप्रदमध्ये कुन राम्रो भन्ने प्रश्नको एउटै उत्तर हुँदैन। दुवैमा लगानीको अवसर र जोखिम हुन्छ।
आईपीओमा नयाँ कम्पनीको व्यवसाय, व्यवस्थापन, वित्तीय विवरण र भविष्यको सम्भावना अध्ययन गर्नुपर्छ। हकप्रदमा भने कम्पनीको विगतको वित्तीय अवस्था, थप पुँजी आवश्यक पर्नुको कारण र रकमको उपयोग योजनालाई बढी महत्व दिनुपर्छ।
हकप्रद सेयर प्राप्त गर्ने अधिकार हुँदैमा त्यसमा अनिवार्य आवेदन दिनुपर्छ भन्ने छैन। लगानीकर्ताले आफ्नो आर्थिक क्षमता र कम्पनीको अवस्थाअनुसार निर्णय गर्न सक्छन्। त्यसैगरी आईपीओमा आवेदन दिँदैमा नाफा सुनिश्चित हुँदैन।
नेपालको सेयर बजारमा विभिन्न कम्पनीले पुँजी वृद्धि गर्न हकप्रद निष्कासनका प्रस्ताव अघि बढाइरहेका छन्। यस्ता प्रस्तावले बजारमा चर्चा पाए पनि प्रस्ताव, नियामकीय स्वीकृति र वास्तविक निष्कासन फरक चरण हुन्। त्यसैले कम्पनीको सूचना, नेपाल धितोपत्र बोर्डको स्वीकृति र निष्कासन विवरणपत्र अध्ययन नगरी लगानी गर्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ।
सेयर बजारमा सफल लगानीका लागि निष्कासनको नामभन्दा कम्पनीको वास्तविक अवस्था बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ। आईपीओ होस् वा हकप्रद, लगानीकर्ताले कम्पनीको उद्देश्य, वित्तीय क्षमता र भविष्यको सम्भावना विश्लेषण गरेर मात्रै निर्णय लिनु बुद्धिमानी हुन्छ।
