बैंकिङ खबर / बचत भएको पैसा कहाँ राख्ने भन्ने प्रश्न अहिले व्यक्तिगत लगानीकर्ताका लागि महत्वपूर्ण बनेको छ। एकातर्फ बैंक तथा वित्तीय संस्थाको निक्षेप ब्याजदर घट्दो क्रममा छ भने अर्कोतर्फ सेयर बजारमा उतारचढाव कायम छ। यस्तो अवस्थामा बैंकको निक्षेप र सेयर बजारबीचको फरक, सम्भावित प्रतिफल र जोखिमलाई बुझेर निर्णय लिनुपर्ने देखिन्छ ।
पछिल्लो समय बैंकिङ प्रणालीमा पर्याप्त तरलता रहेकाले निक्षेपको ब्याजदरमा दबाब देखिएको छ। असोज २०८३ का लागि २० वाणिज्य बैंकले सार्वजनिक गरेको ब्याजदरअनुसार व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको औसत अधिकतम ब्याजदर ४.०८९५ प्रतिशतमा झरेको छ। भदौमा यस्तो औसत दर ४.१३६ प्रतिशत थियो । नेपाल राष्ट्र बैंकको पछिल्लो उपलब्ध तथ्यांकअनुसार आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को पहिलो महिनामा ‘ए’ वर्गका वाणिज्य बैंकको भारित औसत निक्षेप ब्याजदर ३.१५ प्रतिशत रहेको छ। सोही अवधिमा कर्जाको भारित औसत ब्याजदर ६.४८ प्रतिशत रहेको छ। केन्द्रीय बैंकका अनुसार सो अवधिको वार्षिक बिन्दुगत उपभोक्ता मुद्रास्फीति ५.९६ प्रतिशत रहेको छ ।
निक्षेपमा निश्चित ब्याज, तर दर घट्दो
बैंकको मुद्दती निक्षेपको मुख्य विशेषता भनेको निश्चित अवधिका लागि तोकिएको ब्याजदरअनुसार प्रतिफल प्राप्त हुनु हो। यसले सेयर बजारको तुलनामा प्रतिफलको अनुमान गर्न सहज बनाउँछ। तर नयाँ निक्षेप राख्दा लागू हुने ब्याजदर समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले पुरानो र नयाँ निक्षेपमा प्राप्त हुने प्रतिफल समान नहुन सक्छ ।
उदाहरणका रूपमा नेपाल बैंकले असोज १, २०८३ देखि लागू गरेको ब्याजदरमा सामान्य बचत खातामा वार्षिक २.७६ प्रतिशत ब्याज तोकेको छ। विभिन्न बचत तथा निक्षेप योजनामा भने फरक दर लागू हुन्छ ।
तर निक्षेपबाट प्राप्त हुने ब्याजलाई मुद्रास्फीतिसँग पनि तुलना गर्नुपर्ने हुन्छ। मुद्रास्फीति र ब्याजदरको अन्तरले रकमको वास्तविक क्रयशक्तिमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले केवल बैंकले दिने ब्याजदर हेरेर मात्र निक्षेपको वास्तविक प्रतिफल मूल्यांकन गर्नु पर्याप्त हुँदैन ।
सेयर बजारमा प्रतिफलको सम्भावना, मूल्य उतारचढावको जोखिम
सेयर बजार बैंक निक्षेपभन्दा फरक प्रकृतिको लगानी माध्यम हो। यहाँ बैंकको मुद्दती निक्षेपजस्तो पूर्वनिर्धारित ब्याजदर हुँदैन। सेयरको मूल्य बढेमा पूँजीगत लाभ हुन सक्छ भने घटेमा लगानीको मूल्य पनि घट्न सक्छ। कम्पनीले वितरण गर्ने लाभांश पनि कम्पनीको वित्तीय अवस्था तथा निर्णयमा निर्भर हुन्छ।
पछिल्लो कारोबार अवस्थालाई हेर्दा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) को परिसूचक सेप्टेम्बर २४ मा २,६२९.८१ विन्दुमा बन्द भएको थियो। अघिल्लो साता २,६४७.२२ विन्दुमा रहेको परिसूचक तीन कारोबार दिनको पछिल्लो साता १७.४१ अंक अर्थात् ०.६६ प्रतिशत घटेको थियो। सो अवधिमा कुल कारोबार रकम करिब १८ अर्ब ३६ करोड रुपैयाँ रहेको थियो।
यसले सेयर बजारमा लगानी गर्दा छोटो अवधिमै मूल्य परिवर्तन हुन सक्ने अवस्थालाई देखाउँछ। त्यसैले बैंक निक्षेप र सेयरलाई एउटै प्रकारको लगानी साधनका रूपमा हेर्नुभन्दा दुवैको प्रकृति र जोखिम फरक रहेको बुझ्न आवश्यक हुन्छ।
बैंक कि सेयर? मुख्य फरक के हो ?
बैंकको मुद्दती निक्षेपमा रकम राख्दा पूर्वनिर्धारित ब्याजदरअनुसार आम्दानी हुने भएकाले प्रतिफलको अनुमान गर्न तुलनात्मक रूपमा सहज हुन्छ। अर्कोतर्फ, सेयरमा लगानी गर्दा प्रतिफल निश्चित हुँदैन र बजार मूल्यमा हुने परिवर्तनले लगानीको मूल्य बढ्न वा घट्न सक्छ।
त्यसैले छोटो अवधिमा रकम आवश्यक पर्ने, नियमित तथा तुलनात्मक रूपमा पूर्वानुमान गर्न सकिने ब्याज आम्दानी खोज्ने व्यक्तिका लागि बैंक निक्षेपको प्रकृति फरक हुन्छ। लामो अवधिमा बजारको उतारचढाव स्वीकार गर्न सक्ने र कम्पनीको वित्तीय अवस्था तथा बजार जोखिमको अध्ययन गर्न तयार लगानीकर्ताका लागि सेयर बजार अर्को प्रकारको लगानी माध्यम हो।
तर कुनै पनि विकल्प रोज्दा ब्याजदर वा विगतको सेयर बजारको प्रदर्शनलाई भविष्यको सुनिश्चित प्रतिफलका रूपमा लिन मिल्दैन। लगानीको अवधि, रकमको आवश्यकता, जोखिम वहन क्षमता, कर तथा शुल्क र वित्तीय लक्ष्यलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।
ब्याजदर घट्दा सेयर बजारमा पैसा जान्छ त ?
निक्षेप ब्याजदर घट्दा केही लगानीकर्ताले बैंकमा राखेको रकमको वैकल्पिक लगानी खोज्न सक्छन्। तर ब्याजदर घट्नु मात्रै सेयर बजार बढ्ने वा निक्षेपबाट ठूलो मात्रामा रकम सेयर बजारमा जाने निश्चित आधार भने होइन।
सेयर बजारमा कम्पनीको वित्तीय अवस्था, बजारमा उपलब्ध तरलता, लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, आर्थिक गतिविधि, नीतिगत व्यवस्था तथा अन्य विभिन्न पक्षले प्रभाव पार्छन्। त्यसैले निक्षेप ब्याजदर र सेयर बजारबीचको सम्बन्धलाई एउटै कारणबाट व्याख्या गर्नुभन्दा समग्र आर्थिक अवस्थासँग जोडेर हेर्नुपर्ने हुन्छ।
अहिलेको अवस्थामा बैंकिङ प्रणालीमा निक्षेपको ब्याजदर तुलनात्मक रूपमा न्यून रहेको छ भने सेयर बजारमा पनि उतारचढाव कायम छ। यस्तो अवस्थामा ‘बैंक कि सेयर?’ भन्दा पनि ‘आफ्नो पैसा कुन उद्देश्य, कति अवधिका लागि र कति जोखिममा राख्ने?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुने देखिन्छ। निक्षेप र सेयर दुवैका आ-आफ्ना विशेषता रहेकाले व्यक्तिगत वित्तीय अवस्था र उद्देश्यअनुसार उपलब्ध विकल्पको तुलना गरेर निर्णय लिनु आवश्यक हुन्छ।
