काठमाडौं / दशैं–तिहार लक्षित व्यापारको मुख्य सिजन सुरु हुनै लाग्दा भोटेकोशी बाढीले चीनबाट नेपालतर्फ भइरहेको आयात प्रभावित बनाएपछि व्यापारीको लगानी, बैंक कर्जा र बजार आपूर्तिमा दबाब बढेको छ।
चीनबाट दशैंका लागि असार–साउनमै अर्डर गरिएका ठूलो परिमाणका सामानमध्ये केही बाढीमा बगेका छन् भने केही केरुङमै रोकिएका छन्। बाँकी सामान वैकल्पिक नाकाबाट नेपाल ल्याउने प्रयास भइरहे पनि तत्काल सहज आपूर्ति हुने अवस्था देखिएको छैन।यसको प्रत्यक्ष असर व्यापारीको कारोबारमा परेको छ। सामान बिक्री गरेर बैंकको कर्जा तथा ब्याज भुक्तानी गर्ने व्यापारिक चक्र अवरुद्ध हुँदा आयातमा प्रयोग भएको चालु पुँजी तथा अन्य कर्जासमेत जोखिममा पर्ने अवस्था सिर्जना भएको व्यवसायीहरू बताउँछन्।
बाढीमा ४ सयभन्दा बढी कन्टेनर प्रभावित
नेपाल हिमालय सीमापार वाणिज्य संघका अध्यक्ष रामहरि कार्कीका अनुसार भोटेकोशी बाढीमा ४ सयभन्दा बढी कन्टेनर हराएका छन्। तीमध्ये करिब २ सय कन्टेनरमा व्यापारिक सामान रहेको र बाँकी खाली कन्टेनर रहेको उनको भनाइ छ।
सामान बोकेका कन्टेनरमा कपडा, जुत्ता–चप्पल, विद्युतीय सामग्री, फलफूललगायत दशैं–तिहारमा बढी माग हुने वस्तु थिए।कार्कीका अनुसार करिब ७०–७१ कन्टेनरमा रहेका सामानको भन्सारबापत १८ करोड रुपैयाँभन्दा बढी राजस्वसमेत भुक्तानी भइसकेको थियो। थप कन्टेनर भन्सार जाँचपासको प्रक्रियामा थिए।बाढीबाट कम्तीमा २ अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको सामान क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान व्यवसायी पक्षको छ। यद्यपि यसको आधिकारिक मूल्यांकन भने भइसकेको छैन।
केरुङमा रोकिए १७६ कन्टेनर
बाढीमा नबगेका सामान पनि सहज रूपमा नेपाल आउन सकेका छैनन्। नेपालका लागि सामान बोकेर आएका १७६ नेपाली कन्टेनर केरुङ क्षेत्रमा रोकिएका छन्।यसले दशैंको व्यापारका लागि थप चुनौती सिर्जना गरेको छ। एकातर्फ बाढीमा क्षति भएका सामानको क्षतिपूर्ति तथा बीमाको प्रक्रिया टुंग्याउनुपर्ने अवस्था छ भने अर्कोतर्फ केरुङमा रोकिएका सामान कहिले नेपाल भित्रिन्छन् भन्ने अनिश्चितता छ।
व्यवसायीका अनुसार नेपाल–चीन स्थल व्यापारमा सामान्य अवस्थामा करिब १ हजार २ सय कन्टेनर परिचालन हुने गरेका छन्। बाढीले एकैपटक ठूलो संख्यामा कन्टेनर प्रभावित भएपछि आपूर्ति शृंखलामै असर परेको छ।
दशैंको सिजनमै आपूर्ति शृंखला प्रभावित
दशैं नेपाली व्यापारीका लागि वर्षकै महत्वपूर्ण व्यापारिक सिजन हो। यही समयमा कपडा, जुत्ता, ब्याग, विद्युतीय सामग्री, फलफूललगायत वस्तुको माग उच्च हुन्छ।
नेपाल राष्ट्रिय व्यवसायी महासंघका अध्यक्ष मनोजबाबु श्रेष्ठका अनुसार दशैंका लागि व्यापारीले सामान्य समयको तुलनामा ठूलो परिमाणमा सामान आयात गर्छन्। त्यसका लागि व्यक्तिगत पुँजीसँगै बैंकको चालु पुँजी कर्जा, आयात कर्जा र प्रतितपत्रजस्ता वित्तीय स्रोत प्रयोग हुन्छन्।सामान नेपाल आएर बिक्री भएपछि त्यसबाट प्राप्त रकमबाट बैंकको ऋण र ब्याज भुक्तानी गर्ने व्यापारिक चक्र हुन्छ। तर, अहिले सामान खरिद भइसके पनि बजारसम्म पुग्न नसक्दा व्यापारीको नगद प्रवाह प्रभावित भएको छ।
यसले सामानको क्षतिसँगै ब्याज लागत, वैकल्पिक ढुवानी खर्च, बिक्री गुमेको अवसर र पुनः सामान खरिद गर्नुपर्ने अतिरिक्त वित्तीय भारसमेत बढाउने देखिन्छ।
रसुवापछि तातोपानी पनि सहज विकल्प बनेन
रसुवागढी नाका प्रभावित भएपछि व्यापारीले तातोपानी नाकालाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा प्रयोग गर्ने अपेक्षा गरेका थिए। तर तातोपानीबाट पनि तत्काल ठूलो परिमाणमा कार्गो भित्र्याउने अवस्था बनेको छैन।
तातोपानी भन्सार कार्यालयका प्रमुख भन्सार अधिकृत दीपेन्द्रप्रकाश गिरीका अनुसार चिनियाँ पक्षले कार्गो आवागमन अस्थायी रूपमा रोकेको जानकारी नेपाली पक्षलाई दिएको छ। पुनः कहिलेदेखि नियमित कार्गो सञ्चालन हुन्छ भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन।
यसले नेपाल–चीन स्थल व्यापारका प्रमुख दुई नाकामै एकैपटक अवरोध सिर्जना भएको अवस्था देखाएको छ।कोरला नाकाबाट आयातको प्रयासरसुवागढी र तातोपानीमा समस्या आएपछि सरकारले मुस्ताङको कोरला नाकालाई वैकल्पिक मार्गका रूपमा अघि बढाएको छ।सरकारले मुस्ताङ भन्सारबाट पैठारी हुने वस्तुलाई सडकमार्ग हुँदै चोभार सुक्खा बन्दरगाहसम्म ल्याएर जाँचपास गर्ने व्यवस्था अघि सारेको छ।
तर कोरला नाकाबाट तत्काल ठूलो परिमाणमा आयात व्यवस्थापन गर्न चुनौती रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ। दक्षिण एसिया वाच अन ट्रेड, इकोनोमिक्स एन्ड इन्भाइरोन्मेन्टका कार्यकारी निर्देशक डा. पारस खरेलका अनुसार कोरलामा आवश्यक भन्सार तथा पूर्वाधारको क्षमता पर्याप्त छैन। मौसमीय जोखिमका कारण पनि यो नाका वर्षभर समान क्षमतामा सञ्चालन गर्न कठिन हुने उनको भनाइ छ।
समुद्री मार्गमा निर्भरता बढ्दै
उत्तरी नाकामा पटक–पटक देखिने बाढी, पहिरो तथा सडक अवरोधका कारण चीनबाट सामान ल्याउने व्यापारीले समुद्री मार्गलाई समेत विकल्प बनाउन थालेका छन्।
व्यवसायीका अनुसार चीनबाट नेपाल आउने सामानमध्ये करिब ४० प्रतिशत समुद्री मार्ग हुँदै आउन थालेको छ। तर दशैंका लागि तत्काल आवश्यक सामानको आपूर्ति व्यवस्थापनमा समुद्री मार्ग प्रभावकारी विकल्प बन्न कठिन देखिन्छ।सामान्य अवस्थामा स्थलमार्गबाट काठमाडौंसम्म सामान आइपुग्न करिब १२–१३ दिन लाग्ने भए पनि समुद्री मार्गबाट ५५ देखि ६५ दिनसम्म लाग्न सक्ने व्यवसायी बताउँछन्।यसकारण अहिलेको अवरोध समाधानका लागि दीर्घकालीन रूपमा वैकल्पिक व्यापारिक मार्ग र त्यसअनुसारको पूर्वाधार विकास आवश्यक देखिएको छ।
व्यापारीसँगै बैंकिङ क्षेत्रको जोखिम
भोटेकोशी बाढीको प्रभाव व्यापारिक क्षेत्रमा मात्र सीमित रहने अवस्था छैन। दशैं लक्षित आयातमा बैंकिङ प्रणालीबाट प्रवाह भएको कर्जाको असुली क्षमतामा समेत यसको असर पर्न सक्ने देखिन्छ।
व्यापारीले सामान बिक्रीबाट प्राप्त हुने रकमबाट बैंकको साँवा तथा ब्याज तिर्ने गर्छन्। सामान नष्ट हुनु, लामो समयसम्म बाटोमै रोकिनु वा बजारमा ढिलो पुग्नुले यस्तो नगद प्रवाहमा समस्या ल्याउन सक्छ।
यद्यपि बाढीका कारण बैंकिङ क्षेत्रको कति रकम बराबरको कर्जा जोखिममा परेको छ भन्ने यकिन तथ्यांक हालसम्म सार्वजनिक भएको छैन।
बीमा र भन्सार प्रक्रियाले थप जटिलता
बाढीबाट क्षति भएका सामानको हकमा बीमा दाबी अर्को महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। सबै सामान बीमित नहुने भएकाले कतिपय व्यापारीले क्षतिको भार आफैं बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।सामान कुन चरणमा क्षति भयो, बीमा कभर कुन स्थानसम्म थियो र भन्सार प्रक्रिया पूरा भएको थियो वा थिएन भन्ने आधारमा क्षतिपूर्तिको प्रक्रिया फरक पर्न सक्छ।
सरकारले भन्सार महसुल बुझाइसकेको तर गन्तव्यमा पुग्नुअघि प्राकृतिक विपत्तिबाट नष्ट भएको सामानको सट्टा सोही प्रकृतिको वस्तु ६ महिनाभित्र आयात गर्दा पुनः भन्सार महसुल नलाग्ने व्यवस्था अघि सारेको छ।त्यस्तै, बीमा दाबीमा प्रारम्भिक मूल्यांकनका आधारमा बढीमा ५० प्रतिशतसम्म अग्रिम भुक्तानीको व्यवस्था अघि सारिएको छ।
भोटेकोशी तथा त्रिशूली बाढीसम्बन्धी विभिन्न बीमा दाबीमा भदौ १५ सम्म २५ अर्ब ८७ करोड ३५ लाख रुपैयाँभन्दा बढीको प्रारम्भिक दाबी परेको छ। यसमा व्यापारिक सामानबाहेक जलविद्युत्, सम्पत्ति, मोटर, परिवहन, इन्जिनियरिङ तथा ठेक्का जोखिमलगायतका क्षेत्रसमेत समावेश छन्।
दशैं बजारमा मूल्य बढ्ने जोखिम
आयातमा आएको अवरोधको असर अन्ततः उपभोक्ता बजारमा समेत देखिन सक्छ।वैकल्पिक मार्ग प्रयोग गर्दा ढुवानी लागत बढेको व्यवसायीहरू बताउँछन्। सामान्य अवस्थामा डेढदेखि २ लाख रुपैयाँमा हुने कन्टेनर ढुवानी खर्च अहिले ३ देखि ४ लाख रुपैयाँसम्म पुगेको उनीहरूको भनाइ छ।
आपूर्ति घट्नु र ढुवानी लागत बढ्नुका कारण केही वस्तुको बजार मूल्य १० देखि २० प्रतिशतसम्म बढ्न सक्ने व्यवसायीको अनुमान छ।गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले चीनबाट करिब ४ खर्ब २५ अर्ब २४ करोड रुपैयाँ बराबरको वस्तु आयात गरेको थियो। त्यसमध्ये रसुवागढी नाकाबाट मात्रै करिब ४५ अर्ब ७३ करोड ८२ लाख रुपैयाँ बराबरको आयात भएको तथ्यांक छ।यसले नेपाल–चीन व्यापारमा उत्तरी नाकाको महत्व स्पष्ट गर्छ। अहिले दशैं लक्षित सामानको ठूलो हिस्सा बाढीमा क्षति हुनु, केरुङमा सामान रोकिनु र वैकल्पिक मार्गको क्षमता सीमित हुनुका कारण व्यापारीदेखि बैंकिङ प्रणाली र उपभोक्ता बजारसम्म यसको प्रभाव फैलिन सक्ने देखिएको छ।
अब तत्कालीन चुनौती भनेको रोकिएका सामान सुरक्षित रूपमा नेपाल भित्र्याउनु, क्षतिग्रस्त सामानको बीमा तथा भन्सार प्रक्रिया सहज बनाउनु र दशैंको बजारमा आपूर्ति अभाव हुन नदिन वैकल्पिक मार्गलाई प्रभावकारी बनाउनु हो।
