बैंकिङ खबर / इरान–अमेरिका तनाव फेरि चर्किएसँगै विश्वकै महत्वपूर्ण समुद्री व्यापारिक मार्ग हर्मुज जलडमरूमध्य (Strait of Hormuz) फेरि अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको केन्द्रमा आएको छ। इरानले मार्ग नियन्त्रण कडा बनाएको दाबी गरिरहेको छ भने अमेरिकी पक्षले केही व्यापारिक जहाज अझै आवतजावत गरिरहेको बताएको छ। तर एउटा तथ्यमा दुवै पक्ष सहमत देखिन्छन्—जहाज आवतजावत उल्लेखनीय रूपमा घटेको छ र जोखिम असाध्यै बढेको छ। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ ऊर्जा संकटको संकेत दिएको छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव तेलको मूल्यमा देखिन थालेको छ भने अप्रत्यक्ष असर नेपालजस्ता आयातमुखी अर्थतन्त्रले पनि महसुस गर्न सक्छन्।
विश्वको ‘तेलको नाडी’ किन हो हर्मुज ?
हर्मुज जलडमरूमध्यलाई विश्व अर्थतन्त्रको ‘ऊर्जाको नाडी’ मानिन्छ। फारसी खाडीका प्रमुख तेल उत्पादक देश– साउदी अरेबिया, इराक, कुवेत, यूएई, कतार र इरानबाट निर्यात हुने ठूलो परिमाणको कच्चा तेल र एलएनजी यही मार्ग भएर विश्व बजारमा पुग्छ।
विश्वको करिब एक–पाँचौं भाग तेल आपूर्ति यही समुद्री मार्गमा निर्भर छ। त्यसैले यहाँ सामान्य सुरक्षा जोखिम बढ्दा पनि तेल बजारमा ठूलो प्रभाव पर्छ।
पछिल्ला दिनमा हर्मुज हुँदै जाने तेल ट्यांकरको संख्या घटेको छ। कतिपय जहाजले यात्रा स्थगित गरेका छन् भने केही कम्पनीहरूले जहाज पठाउनुअघि सुरक्षा मूल्यांकन गर्न थालेका छन्। बीमा प्रिमियम पनि बढेको छ।
तेल महँगिएपछि विश्व अर्थतन्त्रमा के हुन्छ ?
तेलको मूल्य बढ्नु भनेको केवल पेट्रोल महँगिनु मात्र होइन। ढुवानी खर्च बढ्छ। उद्योगको उत्पादन लागत बढ्छ। हवाई सेवा महँगिन्छ। खाद्यान्नदेखि निर्माण सामग्रीसम्मको मूल्य बढ्न थाल्छ। यसले विश्वभर महँगी (Inflation) बढाउने जोखिम हुन्छ।
यदि तेलको मूल्य लामो समय उच्च रह्यो भने धेरै देशका केन्द्रीय बैंकले ब्याजदर घटाउने योजना स्थगित गर्न सक्छन्। यसले लगानी सुस्त बनाउने, आर्थिक वृद्धि कमजोर पार्ने र सेयर बजारमा दबाब सिर्जना गर्ने सम्भावना हुन्छ। विश्लेषकहरूले द्वन्द्व थप चर्किएमा ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य अझ माथि जान सक्ने चेतावनी दिएका छन्। यही कारणले विश्वका वित्तीय बजार अहिले मध्यपूर्वको प्रत्येक घटनालाई निकै संवेदनशील रूपमा हेरिरहेका छन्।
हर्मुज जलडमरूमध्य मध्यपूर्वको एउटा साँघुरो समुद्री मार्ग मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रको संवेदनशील धमनी हो। त्यहाँ उत्पन्न हुने प्रत्येक तनावले तेलको मूल्य, महँगी, ब्याजदर, वित्तीय बजार र विश्व व्यापारलाई प्रभावित गर्छ।
नेपाल युद्धमा सहभागी देश होइन, न त हर्मुजसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ। तर तेल आयातमा निर्भर अर्थतन्त्र भएकाले विश्व बजारमा आउने प्रत्येक इन्धन झट्काको असर अन्ततः नेपाली उपभोक्ता, उद्योग, यातायात र समग्र अर्थतन्त्रसम्म पुग्छ।
यसैले हर्मुजमा देखिएको पछिल्लो संकटलाई केवल अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक घटनाका रूपमा होइन, नेपालको महँगी, व्यापार घाटा, इन्धन मूल्य र आर्थिक वृद्धिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको आर्थिक घटनाका रूपमा पनि हेर्नुपर्ने अवस्था बनेको छ।
