बैंकिङ खबर / नेपाल राष्ट्र बैंकले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को मौद्रिक नीतिमार्फत पहिलो पटक व्यक्तिगत क्रेडिट स्कोरिङमा आधारित पीयर–टु–पीयर (पीटुपी) लेन्डिङ को अध्ययन अघि बढाउने घोषणा गरेपछि नेपालको वित्तीय प्रणाली नयाँ बहसको केन्द्रमा पुगेको छ।
यदि अध्ययनपछि आवश्यक कानुनी व्यवस्था, डिजिटल पूर्वाधार र नियामकीय संरचना तयार भएर पीटुपी लेन्डिङ कार्यान्वयनमा आयो भने त्यसले ऋण दिने र लिने परम्परागत संस्कृतिलाई मात्र होइन, नेपालको सामाजिक सम्बन्ध, लगानीको व्यवहार, बैंकिङ व्यवसाय र समग्र अर्थतन्त्रलाई समेत नयाँ दिशातर्फ लैजान सक्छ।
अहिलेसम्म नेपालमा औपचारिक ऋण भन्नासाथ बैंक, वित्तीय संस्था वा सहकारी सम्झिने गरिएको छ। तर भविष्यमा एउटा डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत कुनै व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई प्रत्यक्ष ऋण दिन सक्ने अवस्था सिर्जना भयो भने पैसाको प्रवाह गर्ने परम्परागत संरचनामा नै परिवर्तन आउन सक्छ।
ऋणको पहुँच लोकतान्त्रिक बन्न सक्छ
नेपालमा हजारौं साना व्यवसायी, स्वरोजगार युवा, किसान, फ्रीलान्सर तथा स्टार्टअप उद्यमी धितोको अभाव वा औपचारिक आयको प्रमाण नहुँदा बैंकबाट ऋण लिन सकिरहेका छैनन्। पीटुपी लेन्डिङ सफल भयो भने यिनै वर्गले वैकल्पिक स्रोतबाट पूँजी जुटाउने अवसर पाउन सक्छन्। बैंकले अस्वीकार गरेका धेरै परियोजनाले नागरिकबाटै लगानी पाउने सम्भावना बढ्छ। यसले पूँजीको पहुँच सीमित संस्थाबाट नागरिकतर्फ विस्तार गर्ने भएकाले वित्तीय समावेशीकरणको नयाँ चरण सुरु हुन सक्छ।
बैंकको एकाधिकारमा चुनौती
दशकौंदेखि औपचारिक ऋण बजारमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको प्रमुख भूमिका रहँदै आएको छ। यदि व्यक्ति–व्यक्तिबीच ऋण दिने प्रणाली विस्तार भयो भने बैंकहरू केही प्रकारका साना व्यक्तिगत ऋणमा प्रतिस्पर्धी बन्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसको अर्थ बैंक विस्थापित हुन्छन् भन्ने होइन। बरु बैंकले पनि डिजिटल ऋण, छिटो सेवा, व्यक्तिगत मूल्यांकन र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मा आधारित कर्जा प्रणालीलाई थप परिष्कृत गर्नुपर्ने दबाब बढ्नेछ। यसले अन्ततः वित्तीय सेवाको गुणस्तर सुधार्न सहयोग पुर्याउन सक्छ।
बचत गर्ने संस्कृतिमा परिवर्तन
नेपालमा धेरै नागरिकको बचत बैंकको मुद्दती निक्षेप, बचत खाता, सुन वा जग्गामा केन्द्रित छ। यदि पीटुपी प्लेटफर्ममार्फत राम्रो प्रतिफल प्राप्त हुने वातावरण बन्यो भने सर्वसाधारणले आफ्ना साना–साना बचतलाई पनि लगानीका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्। यसले व्यक्तिगत लगानीको नयाँ संस्कृति विकास गर्न सक्छ। एउटा व्यक्तिले पाँच हजार, दश हजार वा पचास हजार रुपैयाँ पनि विभिन्न व्यक्तिलाई ऋणका रूपमा लगानी गर्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ। यसले वित्तीय बजारलाई थप गतिशील बनाउन सक्छ।
स्टार्टअप र नवप्रवर्तनलाई ऊर्जा
नेपालमा स्टार्टअपको सबैभन्दा ठूलो समस्या प्रारम्भिक लगानी हो। बैंकहरूले धितो र वित्तीय इतिहास खोज्छन्, जबकि नयाँ व्यवसायसँग त्यस्तो आधार हुँदैन। पीटुपी लेन्डिङले राम्रो अवधारणा भएका तर धितो नभएका उद्यमीलाई नागरिकबाटै लगानी जुटाउने अवसर दिन सक्छ। यसले नयाँ व्यवसाय, रोजगारी र नवप्रवर्तनलाई गति दिन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
गाउँसम्म पुग्न सक्छ डिजिटल वित्त
नेपालका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा बैंक शाखा भए पनि कर्जा पहुँच अझै सहज छैन। यदि मोबाइलमार्फत ऋण आवेदन, मूल्यांकन र रकम प्राप्त गर्ने व्यवस्था विकास भयो भने दुर्गम क्षेत्रमा बस्ने नागरिक पनि वैकल्पिक वित्तीय सेवामा जोडिन सक्छन्। यसले डिजिटल वित्तीय समावेशीकरणलाई तीव्र बनाउन सक्छ।
क्रेडिट स्कोरको संस्कृति विकास
नेपालमा अहिले पनि धेरै मानिसले ऋण समयमै तिर्नुलाई व्यक्तिगत जिम्मेवारीभन्दा कानुनी बाध्यताका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। तर पीटुपी लेन्डिङमा प्रत्येक व्यक्तिको वित्तीय व्यवहार नै उसको पहिचान बन्न सक्छ। एक पटक खराब क्रेडिट इतिहास बनेपछि भविष्यमा ऋण पाउन कठिन हुने भएकाले समयमै किस्ता तिर्ने संस्कृतिको विकास हुन सक्छ। यसले दीर्घकालमा वित्तीय अनुशासन बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छ।
अनौपचारिक साहु प्रणाली कमजोर हुन सक्छ
अहिले पनि नेपालका धेरै क्षेत्रमा व्यक्तिगत साहु, चिनेजानेका व्यक्तिबाट चर्को ब्याजमा ऋण लिने चलन कायम छ। यदि डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत पारदर्शी रूपमा कम ब्याजमा ऋण उपलब्ध हुन थाल्यो भने अनौपचारिक ऋण बजार क्रमशः कमजोर हुन सक्छ। यसले उच्च ब्याजको शोषण कम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।
तर जोखिम कम छैन
पीटुपी लेन्डिङको सबैभन्दा ठूलो जोखिम भनेको ऋण नउठ्नु हो। बैंकहरूले जस्तो धितो, विस्तृत मूल्यांकन र कडा निगरानी नगरेमा लगानीकर्ताले प्रत्यक्ष घाटा बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। यदि नियमन कमजोर भयो भने ठगी, साइबर अपराध, गलत सूचना, नक्कली पहिचान, कृत्रिम आय विवरण र डिजिटल वित्तीय अपराध बढ्ने सम्भावना पनि रहन्छ। त्यसैले प्रविधिभन्दा ठूलो विषय नियमन हुनेछ।
सामाजिक सम्बन्धमा पनि असर
नेपालमा धेरै ऋण आफन्त, साथीभाइ वा चिनजानका व्यक्तिबीच हुने गर्छ। यदि डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत औपचारिक रूपमा ऋण दिन थालियो भने व्यक्तिगत सम्बन्धमा आधारित ऋण प्रणाली बिस्तारै व्यवसायिक प्रणालीमा रूपान्तरण हुन सक्छ। यसले पारिवारिक विवाद घटाउन पनि सक्छ भने पैसालाई पूर्ण रूपमा व्यवसायिक दृष्टिले हेर्ने संस्कृतिको विकास पनि हुन सक्छ।
डेटा नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति
पीटुपी लेन्डिङ सफल बनाउन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा डेटा हो। कसको आम्दानी कति छ, खर्च कति छ, ऋण इतिहास कस्तो छ, मोबाइल भुक्तानीको बानी कस्तो छ, कर तिरेको छ वा छैन—यी सबै विवरण सुरक्षित र विश्वसनीय रूपमा उपलब्ध हुनुपर्छ। नेपालमा ठूलो अनौपचारिक अर्थतन्त्र, नगद कारोबारको उच्च हिस्सा र सीमित डिजिटल अभिलेखका कारण यो सबैभन्दा कठिन पक्ष बन्न सक्छ।
नियामकको भूमिका झन् महत्त्वपूर्ण
यदि यो प्रणाली लागू भयो भने राष्ट्र बैंकको भूमिका बैंक नियामकबाट डिजिटल वित्तीय बजार नियामकतर्फ पनि विस्तार हुनेछ। प्लेटफर्मलाई कसरी इजाजत दिने, लगानीकर्ताको रकम कसरी सुरक्षित राख्ने, अधिकतम लगानी सीमा कति हुने, ब्याजदर कसरी निर्धारण गर्ने, विवाद कसरी समाधान गर्ने, डेटा कसरी सुरक्षित राख्ने—यी सबै विषयमा स्पष्ट कानुनी व्यवस्था आवश्यक हुनेछ।
बैंक, सहकारी र फिनटेकबीच नयाँ प्रतिस्पर्धा
पीटुपी लेन्डिङले केवल बैंकलाई मात्र होइन, सहकारी र फिनटेक कम्पनीलाई पनि नयाँ अवसर र चुनौती दिनेछ। भविष्यमा वित्तीय सेवा केवल बैंकले होइन, डिजिटल प्लेटफर्म, फिनटेक कम्पनी र डेटा विश्लेषण गर्ने संस्थाले समेत सञ्चालन गर्ने सम्भावना बढ्नेछ। यसले नेपालको वित्तीय क्षेत्रलाई थप प्रतिस्पर्धी र प्रविधिमैत्री बनाउन सक्छ।
निष्कर्ष
नेपाल राष्ट्र बैंकले मौद्रिक नीतिमार्फत तत्काल व्यक्ति–व्यक्तिबीच ऋण दिने प्रणाली लागू गरेको होइन। उसले त्यसको अध्ययन र आवश्यक पूर्वाधार निर्माणको प्रक्रिया अघि बढाउने घोषणा मात्र गरेको हो। तर यो घोषणा आफैंमा नेपालको वित्तीय प्रणालीको सम्भावित भविष्यको संकेत हो। यदि व्यक्तिगत क्रेडिट स्कोरिङ, डिजिटल पहिचान, सुरक्षित डेटा प्रणाली, साइबर सुरक्षा, उपभोक्ता संरक्षण र प्रभावकारी नियमनको आधार तयार भयो भने पीटुपी लेन्डिङले नेपालको ऋण बजारलाई थप खुला, प्रतिस्पर्धी र समावेशी बनाउन सक्छ। यसले साना उद्यमलाई पूँजी, नागरिकलाई लगानीको नयाँ अवसर र अर्थतन्त्रलाई वैकल्पिक वित्तीय स्रोत उपलब्ध गराउन सक्छ। तर आवश्यक कानुनी र प्राविधिक संरचना नबनाई हतारमा कार्यान्वयन गरियो भने यसले ठगी, खराब कर्जा, लगानीकर्ताको विश्वासमा गिरावट र वित्तीय अस्थिरताको जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले पीटुपी लेन्डिङ नेपालको वित्तीय प्रणालीका लागि अवसर पनि हो र परीक्षा पनि। यसको सफलता प्रविधिभन्दा बढी विश्वास, पारदर्शिता र प्रभावकारी नियमनमा निर्भर रहनेछ।
