बैंकिङ खबर / नेपालमा बैंकवित्तको संख्या र उनीहरुले गर्ने काम संहाल्न केन्द्रीय बैंकलाई भ्याई नभ्याई छ । तर अन्तराष्ट्रिय रुपमा भित्रिने रेमिट्यान्सलाई व्यबस्थीत गर्नका लागि भने केन्द्रीय बैंकले खासै काम गरेको पाईदैन । केन्द्रीय बैंकले कुन देशबाट कति रकम रेमिट्यान्सका माध्यमबाट भित्रियो भनेर पनि सार्बजनिक गर्ने गरेको छैन । केही देशबाट अहिले पनि प्रसस्तै मात्रामा हुण्डीबाटै रकम आएको पाइन्छ ।
सबैभन्दा धेरै हुण्डी कोरियाबाट आउने गरेको एक रिपोर्टले देखाउँछ । केही नेपाली कामदारहरूले दक्षिण कोरियाको औपचारिक बैंकिङ्ग प्रणालीमार्फत पैसा पठाउँदा ढिला र जटिलताको अनुभव गरेको बताउँदै आउने गरेका छन् । त्यसबाट पनि थाहा हुन्छ कि कोरियामा बस्ने अधिकाँसले हुण्डीबाटै कारोबार गर्दछन् । तर यसको ठ्याक्कै डाटा नेपालको केन्द्रीय बैंकसँग पनि छैन र कोरियाको केन्द्रीय बैंकसँग पनि छैन । बैंक अफ कोरियाले साना रकमको निगरानी त गर्छ, तर देश विशेष कठिनाइहरू भने सार्वजनिक गर्ने गरेको छैन ।
हालैको एक रिपोर्टले देखाउँछ कि दक्षिण कोरियाबाट नेपालमा पैसा पठाउने औपचारिक च्यानलहरू विस्तार हुँदै गएका छन्, तर हुन्डी पनि अझै लोकप्रिय नै छ । विशेषगरी साना, बारम्बार रकम पठाउँदा हुन्डी छिटो, सजिलो र कम लागतमा हुने भएकाले कोरियामा बस्ने अधिकाँस नेपालीहरु अहिले पनि अझै हुण्डीकै प्रयोग गर्दछन् । हुण्डी कार्य गैरकानुनी कार्य हो र दुवै पक्षलाई कानूनी कारबाहीको जोखिम पनि उत्तिकै हुन्छ । पछिल्लो समय औपचारिक प्रणालीले केही विस्तार त गरेको छ तर पनि हुण्डी भने रोकिएको छैन । हुंडी, दक्षिण कोरियाबाट नेपालमा पैसा पठाउने एक अवैध र अनौपचारिक विधि हो । जसले उच्च लोकप्रियता पाएको छ, यद्यपि सटीक आंकडा भने छैनन्। २०१७ मा एक अनुमानले ८० प्रतिशतभन्दा बढी नेपाली कामदारहरूले हुंडी प्रयोग गर्छन् भनी बताएको थियो । पछिल्लो डाटाले दक्षिण कोरियाबाट ४० प्रतिशत मात्रै हुण्डी आएको देखाउँछ । तर यो डाटालाई पनि आधिकारीकता दिइएको छैन ।
दक्षिण कोरियामा बस्ने नेपालीहरूको संख्या करिब ७० हजार भएको बताइन्छ । जसमा करिब ४७ हजार रोजगारका लागि सरकारी च्यानलबाट गएको तथ्याङक देखिन्छ । रेमिटेन्सको कुरा गर्दा दक्षिण कोरियाबाट नेपालमा आउने कुल रेमिटेन्सको प्रतिशत सटीक रूपमा भन्न सकिने अबस्था देखिँदैन । नेपाल राष्ट्र बैंकले देश अनुसारको छुट्टाछुट्टै आंकडा राख्दैन, तर कुल रेमिटेन्सले नेपालको जीडीपीको करिब २५ देखि २७ प्रतिशत भाग ओगटेको राष्ट्र बैंकको रेकर्डले देखाउँछ ।
हालको रिपोर्ट अनुसार, दक्षिण कोरियामा बस्ने नेपाली मजदुरहरूले साधारणतया महिना १,५०० देखि २,२०० अमेरिकी डलरसम्म कमाउँछन् । उनीहरुको आम्दानी ओभरटाइम अनुसार फरक पर्दछ। दक्षिण कोरियाको न्यूनतम तलब करिब ९,६२० वोन प्रति घण्टा हो, जसले करिब २ मिलियन वोन प्रति महिना बनाउँछ। वास्तविक आम्दानी क्षेत्र, ओभरटाइम, र कामको प्रकार अनुसार फरक हुन जान्छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले विदेशमा रेमिटेन्सलाई व्यवस्थित गर्न निजी फर्महरूलाई लाइसेन्स दिँदै औपचारिक च्यानलमार्फत रकम पठाउन आग्रह गर्ने गरेको छ । जसले पारदर्शिता र निगरानी सुनिश्चित गर्छ। यद्यपि, देश अनुसारको रेमिटेन्सको डेटा छुट्ट्याउने काम प्रणालीले गर्न सकेको छैन, जसले केही चुनौतीहरू र वास्तविक रकमको ठ्याक्कै मूल्यांकन गर्न कठिन बनाएको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकले विभिन्न बैंकहरू, वित्तीय संस्थाहरू, र रेमिटेन्स सेवा प्रदायकहरूसँग सहकार्य गरेर डेटा संकलन, विश्लेषण, र पारदर्शी वितरण सुनिश्चित गर्न सक्छ। यदि थप समन्वय, प्राविधिक सुधार, र नियमित डेटा ट्र्याकिङ्ग अपनाइयो भने, यो प्रणाली अझै प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ ।
हुण्डी कारोबार भनेको कानुनी बैंकिङ प्रणाली वा वित्तीय संस्थाको माध्यमविना, व्यक्तिबिच वा समूहबिच नगद रकम पठाउने वा प्राप्त गर्ने प्रक्रिया हो। यसमा धन स्थानान्तरण गर्दा औपचारिक कागजात वा बैंकिङ प्रणाली प्रयोग गरिँदैन। रकम पठाउने व्यक्ति आफ्नो पैसाको केही प्रतिशत कमीशन बुझाएर अर्को स्थानमा रहेको व्यक्तिलाई रकम उपलब्ध गराउँछ। यो प्रणालीमा प्रायः विदेशी मुद्रा र ठूलो रकमको लेनदेन हुने गर्दछ।
हुण्डी कारोबार कानुनी दृष्टिले अपराध हो। यो कारोबार मार्फत अवैध पैसा, भ्रष्टाचारबाट आएको धन, कर फिर्ता नगरी आएको रकम, ठगी, वा मादक पदार्थको कारोबारमा प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ। नेपाल राष्ट्र बैंक, केन्द्रीय प्रहरी तथा आर्थिक अनुसन्धान विभागले बारम्बार यसबारे सचेत गराएको छ।
नेपालमा हुण्डी कारोबार बढ्नको प्रमुख कारणहरू आर्थिक, सामाजिक र प्राविधिक छन्।
१. बैंकिङ प्रणालीमा पहुँचको कमी
नेपालका ग्रामीण र पहाडी क्षेत्रहरूमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाको पहुँच सीमित छ। स्थानीयवासीहरूले पैसाको आदान–प्रदानको लागि बैंकमा जान सक्दैनन् वा समय खर्च गर्न सक्दैनन्। यसले गर्दा उनीहरू वैकल्पिक गैरकानुनी माध्यमतर्फ आकर्षित हुन्छन्।
२. विदेशी रोजगारमा काम गर्ने नेपाली श्रमिक
विदेशमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकहरूले आफ्नो पारिश्रमिक घर पठाउँदा कानुनी प्रक्रिया भन्दा सहज र छिटो हुने माध्यम खोज्छन्। यस्ता अवस्थामा हुण्डी सेवाप्रदायकहरूले तत्काल रकम स्थानान्तरण गर्ने सुविधा दिने भएकाले यो प्रणाली लोकप्रिय बन्दै गएको छ।
३. कर र नियमक अनुगमनमा कमजोरी
कानुन र कर प्रणाली कडा नभएको वा अनुगमन कमजोर भएको अवस्थामा, अवैध लेनदेन सजिलै हुने भएकाले हुण्डी कारोबार बढ्दो छ। व्यक्ति वा समूहहरूले कानुनी शुल्क र कर नतिरी धन स्थानान्तरण गर्न यो माध्यम प्रयोग गर्छन्।
४. अवकाश र आपसी विश्वासमा आधारित प्रणाली
हुण्डी प्रणालीमा व्यक्तिबिच विश्वासको ठूलो भूमिका हुन्छ। रकम पठाउने र प्राप्त गर्ने व्यक्ति बीचको विश्वास र सम्पर्कले कारोबार सहज बनाउँछ। प्रायः परिवार, साथी वा परिचितहरूमाझ भरोसा भएकोले कानुनी प्रक्रिया पछ्याउनुपर्दा हुने झन्झट कम हुन्छ।
५. विदेशी मुद्रा प्राप्ति र विनिमय दर लाभ
अवैध विनिमय दर मार्फत रकम पठाउँदा लाभ कमाउने लालच पनि हुण्डी कारोबारको कारण हो। बैंक वा कानुनी वित्तीय माध्यमभन्दा बढी रेटमा रकम प्राप्त गर्न सकिने हुँदा यो कारोबार आकर्षक हुन्छ।
हुण्डी कारोबारका प्रभावहरू
हुण्डी कारोबारको असर व्यक्तिगत, आर्थिक र राष्ट्रिय स्तरमा गम्भीर देखिन्छ।
आर्थिक अस्थिरता: अवैध रकम बजारमा पुग्दा मुद्रा प्रणाली अस्थिर हुन्छ। बैंकिङ प्रणालीमा नगरी चलिरहेको रकम नियन्त्रण बाहिर जान्छ।
कर राजस्वको कमी: सरकारले कर संकलन गर्न नसक्दा राष्ट्रिय बजेटमा प्रभाव पर्छ।
अवैध क्रियाकलापको बढावा: चोरी, ठगी, मादक पदार्थ, भ्रष्टाचार जस्ता गैरकानुनी गतिविधिमा रकम सजिलै प्रयोग हुन सक्छ।
विश्वसनीयता संकट: विदेशी लगानीकर्ता वा सहयोगी संस्था नेपालमा वित्तीय पारदर्शितामा कमी देख्दा लगानी गर्न हिचकिचाउँछन्।
हुण्डी कारोबार रोकथामका उपायहरू
नेपाल सरकारले यसअघिदेखि हुण्डी कारोबार नियन्त्रण गर्न विभिन्न उपायहरू अवलम्बन गरेको छ।
१. कानुनी कारबाही:
संबन्धित विभागले अवैध हुण्डी कारोबार गर्ने व्यक्तिहरूलाई पक्राउ गरी कारबाही गर्ने व्यवस्था छ। कानुन, अपराध संहिता, र राष्ट्र बैंकका निर्देशिकाले यसबारे स्पष्ट नियम राखेका छन्।
२. बैंकिङ पहुँच विस्तार:
ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रहरूमा बैंक तथा वित्तीय सेवाको पहुँच बढाइ, स्थानीयवासीहरूलाई सुरक्षित र वैध माध्यमबाट रकम पठाउने सुविधा दिन आवश्यक छ।
३. जनचेतना अभिवृद्धि:
हुण्डी कारोबारको कानुनी परिणाम, जोखिम र आर्थिक असरबारे नागरिकलाई सचेत गराउनु आवश्यक छ। सञ्चार माध्यम र सामाजिक अभियानमार्फत जनचेतना फैलाउन सकिन्छ।
४. विदेशी रोजगारतर्फको वैध प्रणाली:
विदेशमा काम गर्ने नेपाली श्रमिकले आफ्नो पारिश्रमिक सुरक्षित, छिटो र कम शुल्कमा पठाउन सक्ने वैध प्रणाली विकसित गर्नुपर्छ। डिजिटल बैंकिङ, मोबाइल वालेट र रेमिटेन्स एप्स यसमा सहयोगी हुन सक्छन्।
५. निगरानी र अनुगमन कडा बनाउने:
बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूमा अनियमित रकमको निगरानी कडा गर्नुपर्छ। अवैध रकम स्थानान्तरणका बारेमा सम्बन्धित निकायलाई सूचना उपलब्ध गराउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
६. विदेशी मुद्रा विनिमय नियन्त्रण:
अवैध विनिमय दरबाट लाभ लिन नपाओस् भन्नका लागि मुद्रा विनिमय नियमन गर्नुपर्छ। बैंकिङ प्रणाली मार्फत मात्र विनिमय हुने व्यवस्था आवश्यक छ।
