बैंकिङ खबर / विश्व अर्थतन्त्रमा गहिरो संरचनात्मक परिवर्तनको संकेत देखिएको छ। दशकौँदेखि विश्व ऊर्जा व्यापार अमेरिकी डलरमा आधारित रहँदै आएको अवस्थामा इरानले हर्मुज जलयोजकबाट हुने तेल कारोबारमा युआन प्रयोग गर्नुपर्ने संकेत दिनु अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक प्रणालीका लागि महत्वपूर्ण मोडका रूपमा हेरिएको छ। चीनले आफ्नो मुद्रा युआनलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा स्थापित गर्ने रणनीतिलाई तीव्र बनाएको छ भने इरानले त्यसमा सक्रिय साथ दिएको छ। पर्सियन खाडीलाई ओमानको खाडीसँग जोड्ने यो साँघुरो जलमार्गबाट दैनिक विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल ओसारपसार हुने भएकाले यहाँ लागू हुने कुनै पनि नयाँ शर्तले सिधै विश्व बजारलाई प्रभावित पार्नेछ।
चीनले लामो समयदेखि डलरमाथिको निर्भरता घटाउँदै आफ्नो मुद्रा युआनलाई विश्वव्यापी बनाउने लक्ष्य लिएको छ। विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा चीनले व्यापार, लगानी र पूर्वाधार विकासमार्फत आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको छ। बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ, BRICS जस्ता बहुपक्षीय समूहहरू, र वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीहरूको विकासमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संरचनामा आफ्नो स्थान बलियो बनाउँदै आएको छ। तर ऊर्जा व्यापारमा प्रभुत्व कायम नगरी कुनै पनि मुद्रालाई पूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता प्राप्त गर्न कठिन हुने भएकाले इरानसँगको सहकार्य चीनका लागि रणनीतिक रूपमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनेको छ।
अर्कोतर्फ, अमेरिकी प्रतिबन्धका कारण लामो समयदेखि डलरमा आधारित प्रणालीबाट बाहिरिएको इरानले अब वैकल्पिक आर्थिक मार्ग खोज्ने क्रममा चीनसँग नजिकिएको छ। युआनमा तेल कारोबार गर्नुपर्ने सन्देशमार्फत इरानले एकातिर अमेरिकी आर्थिक नियन्त्रणलाई चुनौती दिएको छ भने अर्कोतिर आफ्नो ऊर्जा स्रोतलाई रणनीतिक हतियारका रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ। यसले इरानलाई प्रतिबन्धबाट आंशिक रूपमा जोगिन सहयोग पुर्याउन सक्छ र उसलाई वैकल्पिक वित्तीय प्रणालीमार्फत व्यापार विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ।
हर्मुज जलयोजकबाट हुने तेल कारोबारमा युआनको प्रयोग विस्तार हुँदै गयो भने यसले पेट्रोडलर प्रणालीलाई कमजोर बनाउन सक्छ। दशकौँदेखि कायम रहेको तेलको मूल्य निर्धारण र भुक्तानी डलरमा हुने संरचनाले अमेरिकी मुद्राको विश्वव्यापी माग सुनिश्चित गर्दै आएको थियो। तर ऊर्जा व्यापारमा अन्य मुद्राहरूको प्रवेशले यो माग घटाउन सक्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा अमेरिकी आर्थिक प्रभावमा असर पार्ने सम्भावना रहन्छ।
यसका साथै, चीन, रुस र अन्य BRICS राष्ट्रहरूबीच बढ्दो सहकार्यले पनि वैकल्पिक आर्थिक ध्रुवको निर्माणलाई बल पुर्याइरहेको छ। यस्ता देशहरूका लागि डलर बाहिरको व्यापार प्रणाली केवल आर्थिक विकल्प मात्र नभई भूराजनीतिक स्वतन्त्रताको माध्यम पनि हो। यद्यपि, अमेरिकी डलर अझै पनि विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली, स्थिर र तरल मुद्रा हो। अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, केन्द्रीय बैंकहरूको सञ्चिति, र वित्तीय बजारहरूमा डलरको प्रभुत्व अझै कायम छ। युआन अझै पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र रूपान्तरणयोग्य नभएको र चीनको वित्तीय प्रणालीमा कडा नियन्त्रण रहेको कारण यसले छोटो समयमै डलरलाई प्रतिस्थापन गर्ने सम्भावना सीमित देखिन्छ। त्यसैले वर्तमान अवस्थालाई डलरको अन्त्यको रूपमा होइन, यसको एकछत्र प्रभुत्वमाथिको क्रमिक चुनौतीको रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
चीन र इरानबीचको सहकार्यले विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ शक्ति सन्तुलनको संकेत दिएको छ। ऊर्जा व्यापारमा बहुमुद्रा प्रणालीको सम्भावना बढ्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संरचना पनि परिवर्तनतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ। आगामी वर्षहरूमा यो प्रवृत्ति कति तीव्र रूपमा अघि बढ्छ भन्ने कुराले विश्व आर्थिक व्यवस्थाको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।
