काठमाडौं । तिहार नजिकिएसँगै नेपाली बजारमा सुन, चाँदी तथा विभिन्न धातुका सामग्री खरिद गर्ने उपभोक्ताको चहलपहल बढ्न थाल्छ । विशेषगरी धनतेरसका दिन सुनचाँदीका गरगहना, सिक्का, भाँडाकुँडा तथा अन्य धातुका सामग्री खरिद गर्ने परम्परा छ । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन नयाँ धातु तथा सम्पत्ति खरिद गर्दा घरमा सुख, शान्ति र समृद्धि भित्रिने विश्वास गरिन्छ । यही मान्यताका कारण धनतेरस नेपाली समाजमा पनि विशेष महत्त्वका साथ मनाइने पर्वका रूपमा स्थापित हुँदै गएको छ ।
धनतेरसलाई धनत्रयोदशी पनि भनिन्छ । संस्कृतको ‘धन’ र ‘त्रयोदशी’ शब्दबाट बनेको धनतेरसको अर्थ धनसँग सम्बन्धित त्रयोदशी अर्थात् औँसीभन्दा अघिको कृष्णपक्षको तेह्रौँ तिथि भन्ने हुन्छ । यो पर्व सामान्यतया कार्तिक महिनाको कृष्णपक्ष त्रयोदशीका दिन मनाइन्छ । भारतमा दीपावलीको पाँचदिने उत्सवको सुरुवातका रूपमा लिइने धनतेरस नेपालमा पनि तिहारको आसपास मनाइन्छ ।
धनतेरस किन मनाइन्छ ?
धनतेरस मनाउनुको पछाडि विभिन्न धार्मिक तथा पौराणिक मान्यता जोडिएका छन् । हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार यस दिनलाई भगवान् धन्वन्तरीको प्राकट्य दिवसका रूपमा पनि लिइन्छ । समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृतले भरिएको कलश लिएर प्रकट भएको धार्मिक कथा प्रचलित छ । भगवान् धन्वन्तरीलाई आयुर्वेद तथा चिकित्साशास्त्रका प्रवर्तकका रूपमा सम्मान गरिन्छ ।
यसैले धनतेरसलाई धनसम्पत्तिको कामना गर्ने दिनका रूपमा मात्रै नभई राम्रो स्वास्थ्य, दीर्घायु र सुखी जीवनको कामना गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ । धनभन्दा स्वास्थ्य ठूलो सम्पत्ति हो भन्ने सन्देशसमेत यस पर्वसँग जोडिएको छ ।
त्यस्तै, यस दिन देवी लक्ष्मी र धनका देवता कुबेरको पूजा गर्ने परम्परा छ । लक्ष्मीलाई धन, वैभव र समृद्धिकी देवी तथा कुबेरलाई धनको संरक्षकका रूपमा पूजा गरिन्छ । घर सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने र पूजाआजा गर्ने परम्पराले धनतेरसलाई समृद्धि तथा शुभारम्भको पर्वका रूपमा स्थापित गरेको छ ।
धनतेरसमा सुनचाँदी किन खरिद गरिन्छ ?
धनतेरसको सबैभन्दा चर्चित परम्परामध्ये एक सुन, चाँदी तथा अन्य धातु खरिद गर्नु हो । यस दिन नयाँ धातु घरमा भित्र्याउँदा वर्षभरि धनधान्य र समृद्धि प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास छ । यही मान्यताका कारण सुनका गरगहना, असर्फी, चाँदीका सिक्का, तामा, पित्तल तथा स्टिलका भाँडाकुँडा खरिद गर्ने चलन रहेको छ ।
धार्मिक दृष्टिकोणबाट सुन र चाँदीलाई शुभ तथा पवित्र धातुका रूपमा लिइन्छ । लक्ष्मीपूजाका दिन धनसम्पत्तिको प्रतीकका रूपमा सुनचाँदीका सिक्का तथा गरगहना प्रयोग गर्ने परम्परा पनि छ । त्यसैले धनतेरसमा खरिद गरिएका सामग्रीलाई लक्ष्मीपूजामा प्रयोग गर्ने वा घरमा सुरक्षित राख्ने गरिन्छ ।
यस परम्पराको आर्थिक पक्ष पनि महत्त्वपूर्ण छ । सुनचाँदीलाई लामो समयसम्म मूल्य कायम रहन सक्ने सम्पत्तिका रूपमा हेर्ने सामाजिक अभ्यास छ । विवाह, चाडपर्व तथा विशेष अवसरमा सुनचाँदी खरिद गर्ने नेपाली चलनले पनि धनतेरसको आकर्षण बढाएको छ । धार्मिक विश्वास र सम्पत्ति सञ्चय गर्ने चाहना एकै ठाउँमा जोडिँदा यस दिन सुनचाँदीको कारोबारले विशेष गति लिने गरेको छ ।
धनतेरस र यमदीपदानको सम्बन्ध
धनतेरससँग जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण परम्परा यमदीपदान हो । धार्मिक मान्यताअनुसार यस दिन साँझ घरको मूल ढोकाबाहिर दीप प्रज्वलन गरी यमराजको पूजा गर्ने चलन छ । यसलाई परिवारका सदस्यलाई अकाल मृत्युबाट जोगाउन र दीर्घायुको कामना गर्न गरिने धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा लिइन्छ ।
राजा हेमका छोरासँग सम्बन्धित एउटा पौराणिक कथाले यस परम्पराको महत्त्वलाई थप व्याख्या गर्छ । कथाअनुसार राजकुमारको विवाहको चौथो दिन मृत्यु हुने भविष्यवाणी गरिएको थियो । तर उनकी पत्नीले रातभरि घरमा दीप प्रज्वलन गरी सुनचाँदीका गरगहना थुपारेर कथा तथा गीत सुनाउँदै जाग्राम बसेपछि यमराजले राजकुमारको प्राण लिन नसकेको जनविश्वास छ । यही कथासँग जोडेर धनतेरसको साँझ यमदीपदान गर्ने परम्परा प्रचलित भएको मानिन्छ ।
