विश्वका बैंकिङ क्षेत्रमा देखिएका साझा समस्याहरू

बैंकिङ खबर/ विश्व अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा बैंकिङ क्षेत्रको भूमिका अत्यन्तै महत्वपूर्ण मानिन्छ। व्यक्तिगत बचतदेखि लिएर उद्योग, व्यापार, विकास आयोजना र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय कारोबारसम्म हरेक आर्थिक गतिविधिको केन्द्रीय माध्यम बैंक नै हो।

तर पछिल्ला दशकहरूमा विश्वका अधिकांश बैंकिङ प्रणालीहरूले साझा चुनौतीहरूको सामना गरिरहेका छन्। प्रविधिको तीव्र विकास, विश्व बजारको अस्थिरता, नियमन प्रणालीको कमजोरी, र विश्वासको संकटले बैंकिङ क्षेत्रलाई निरन्तर दबाबमा राखेको छ।

सन् २००८ को विश्व वित्तीय संकटले देखाएको जस्तो, बैंकिङ प्रणालीमा देखिने सानो त्रुटि वा लोभले पनि विश्वव्यापी आर्थिक संकट निम्त्याउन सक्छ। त्यसपछि विश्वका सरकारहरू, नियामक निकाय र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले सुधारका प्रयास त गरेका छन्, तर समस्या अझै जटिल बन्दै गएको छ।

वित्तीय अस्थिरता र लगानी जोखिम

विश्वका बैंकहरूले सामना गरिरहेको प्रमुख समस्या वित्तीय अस्थिरता हो। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ब्याजदरको उतारचढाव, मुद्रास्फीति, युद्ध वा भू-राजनीतिक संकटले बैंकका लगानी र पूँजी प्रवाहमा ठूलो प्रभाव पार्दछ।

उदाहरणका लागि, सन् २०२२ देखि सुरु भएको रूस–युक्रेन युद्धले यूरोपका बैंकहरूलाई ठुलो जोखिममा पारेको छ। ऊर्जा मूल्य बढ्दा ऋण तिर्न नसक्ने उद्योगहरू बढे, जसले गैर-निष्पादित ऋण  बढायो। यस्तै, अमेरिकी बैंकिङ क्षेत्रमा पनि ब्याजदर बढ्दा थुप्रै मध्यम आकारका बैंकहरू बन्द हुन पुगे, जस्तै सिलिकन भ्याली बैंक र सिग्नेचर बैंक।

वित्तीय अस्थिरता केवल बजारको मुद्दा होइन, यो बैंकिङ विश्वाससँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। एक बैंकमा समस्या देखिँदा त्यसको असर श्रृंखलाबद्ध रूपमा अन्य बैंकहरूमा पनि फैलिन्छ -जसलाई “डोमिनो इफेक्ट” भनिन्छ।

डिजिटल रूपान्तरण र साइबर सुरक्षा

बैंकिङ प्रणालीले पछिल्लो दशकमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन डिजिटल बैंकिङका रूपमा अनुभव गरिरहेको छ। मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, क्युआर भुक्तानी, ब्लकचेन प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगले बैंकिङलाई सहज र द्रुत बनाएको छ।

तर यो रूपान्तरणसँगै साइबर सुरक्षाको खतरा पनि तीव्र रूपमा बढेको छ। विश्वभरका बैंकहरूमा ह्याकरहरूले ग्राहकको डाटा चोरी गर्ने, प्रणाली अवरोध गर्ने वा ठगी गर्ने घटनाहरू लगातार बढिरहेका छन्।

उदाहरणका लागि, सन् २०२३ मा अमेरिकाको केही ठूला बैंकहरूमा “फिशिङ” आक्रमणमार्फत लाखौँ ग्राहकको डाटा लीक भएको थियो। यस्तै, भारत, फिलिपिन्स, बंगलादेश र दक्षिण अफ्रिकामा पनि अन्तर्राष्ट्रिय ह्याकर समूहहरूले बैंकिङ सर्भरमा हमला गरेका थिए। बैंकहरूले साइबर सुरक्षा प्रणालीमा अर्बौँ डलर खर्च गरिरहेका छन्, तर प्रविधिको गति तीव्र भएकाले जोखिम निरन्तर अद्यावधिक भइरहन्छ।

गैर–निष्पादित ऋण र ऋण जोखिम

विश्वका बैंकहरूको दीर्घकालीन समस्या गैर–निष्पादित ऋण  हो , जसमा ग्राहकले समयमा ऋण तिर्न नसक्ने अवस्था उत्पन्न हुन्छ। यो समस्या विशेषगरी विकासशील मुलुकहरूमा गम्भीर छ। राजनीतिक प्रभाव, कमजोर मूल्याङ्कन प्रणाली, र ऋण वितरणमा पारदर्शिताको अभावले बैंकका पूँजीमा प्रत्यक्ष असर पार्छ।

एशियाली विकास बैंकका अनुसार, दक्षिण एशियाका बैंकहरूमा औसत NPL दर ५ देखि ८ प्रतिशतबीच छ, जुन विश्व औसतभन्दा दोब्बर हो। युरोपेली युनियनमा पनि महामारीपछिको समयमा NPL पुनः बढ्ने संकेत देखिएको छ। गैर–निष्पादित ऋण बढ्दा बैंकको नाफा घट्छ, लगानी क्षमतामा कमी आउँछ, र अन्ततः बैंकिङ प्रणालीप्रति जनविश्वास कमजोर हुन्छ।

नियमन र पारदर्शिताको चुनौती

विश्वका बैंकहरूलाई नियमन गर्ने निकायहरू (जस्तै Basel Committee, IMF, World Bank आदि) ले नीतिगत मापदण्ड तोके पनि, ती सबै देशमा समान रूपमा लागू हुँदैनन्। धेरै मुलुकमा बैंकहरूमा राजनीतिक हस्तक्षेप, भ्रष्टाचार, र सञ्चालक तहको जवाफदेहिताको कमी देखिन्छ। केही देशमा नियामक निकायहरू स्वयं बैंकहरूसँग मिलेर अनियमितता ढाकछोप गर्ने प्रयास पनि देखिन्छ।

उदाहरणका लागि, सन् २०१६ मा वेल्स फार्गो बैंकले ग्राहकको नाममा लाखौँ नक्कली खाता खोलेको घटनाले अमेरिकी बैंकिङ नियमन प्रणालीमै प्रश्न उठाएको थियो। त्यस्तै, युरोप र एसियाका केही देशमा मनी लन्डरिङ र अफ–शोर खातामार्फत ठूला रकम गैरकानुनी रूपमा सार्ने घटना बढेको छ। यसले बैंकिङ प्रणालीको पारदर्शिता र विश्वसनीयतालाई कमजोर बनाएको छ।

मनी लन्डरिङ र आतंक वित्तपोषण

विश्वका सबै प्रमुख बैंकहरू अहिले मनी लन्डरिङ (धन सेतो पार्ने कार्य) र आतंक वित्तपोषणको जोखिमसँग जुधिरहेका छन्। अन्तर्राष्ट्रिय कानूनअनुसार बैंकहरूले ग्राहक पहिचान (KYC), लेनदेन निगरानी (AML system) र सन्देहास्पद गतिविधिको रिपोर्टिङ अनिवार्य गर्नुपर्ने हुन्छ। तर व्यवहारमा यो प्रणाली कमजोर रहँदै आएको छ।

फाइनान्सियल एक्शन टास्क फोर्स (FATF) का रिपोर्टअनुसार, दक्षिण एसिया, अफ्रिका र पूर्वी युरोपका केही बैंकहरूमा अवैध कारोबार मार्फत आतंकवादी समूहहरूलाई रकम पठाउने गतिविधि अझै रोकिएको छैन। यस्ता क्रियाकलापले न केवल बैंकको छवि नोक्सान गर्छ, बरु मुलुकको समग्र आर्थिक विश्वसनीयतालाई पनि खतरामा पार्छ।

ब्याजदर असन्तुलन र मौद्रिक नीतिको असर

विश्व बजारमा ब्याजदरमा आएको असन्तुलनले पनि बैंकिङ प्रणालीलाई चुनौती दिएको छ। अमेरिकी केन्द्रीय बैंक (Federal Reserve) ले मुद्रास्फीति नियन्त्रण गर्न ब्याजदर बढाउँदा विश्वभरका बैंकहरूको ऋण बजारमा झट्का लागेको छ।

उच्च ब्याजदरले लगानी घटाउँछ, ऋण महँगो बनाउँछ, र ऋणी ग्राहकको डिफल्ट जोखिम बढाउँछ। त्यस्तै, केही देशमा अत्यधिक कम ब्याजदरले बैंकको नाफा घटाउँछ र सञ्चालन खर्च धान्न गाह्रो बनाउँछ। तर पछिल्लो समय भने अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले व्याजदर घटाएको छ ।  ब्याजदरमा आएको असन्तुलनले बैंकहरूको दीर्घकालीन रणनीति अस्थिर बनाउँछ ।

ग्राहक विश्वास र नैतिक संकट

बैंकिङ प्रणालीको आत्मा नै विश्वास (Trust) हो। तर पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न घोटाला, अनियमितता र नाफामुखी व्यवहारका कारण ग्राहकको विश्वासमा कमी आएको छ।

जब बैंकहरू उच्च नाफाको लोभमा जोखिमपूर्ण लगानी गर्छन्, तर घाटा पर्दा सरकार वा करदाताले त्यसको भार व्यहोर्नु पर्छ, त्यसलाई नै नैतिक संकट भनिन्छ।
२००८ को अमेरिकी सब–प्राइम संकट यसकै प्रमुख उदाहरण हो, जहाँ ठूला बैंकहरू जोगाइए, तर लाखौँ सर्वसाधारणले रोजगारी र घर गुमाए। ग्राहक विश्वास घट्दा बचत घट्छ, पूँजी प्रवाह घट्छ, र अन्ततः आर्थिक स्थिरता नै जोखिममा पर्छ।

प्रविधि र मानव संसाधनबीचको अन्तर

प्रविधिको तीव्र विकाससँगै बैंकहरूमा मानव संसाधन–प्रविधि अन्तर (Tech-HR Gap) पनि बढ्दै गएको छ। नयाँ प्रविधि (जस्तै AI, ब्लकचेन, बिग डाटा) को ज्ञान नहुने कर्मचारीहरूलाई प्रतिस्पर्धामा टिक्न कठिन भइरहेको छ। विकसित मुलुकका बैंकहरूले आन्तरिक तालिम र डिजिटल सीप विकासमा लगानी बढाएका छन्, तर विकासशील देशहरूमा यो अझै कमजोर पक्ष हो। प्रविधिमा निर्भर बैंकिङले सेवा द्रुत त बनाउँछ, तर मानव–संवेदनशील पक्ष घटाउँछ, जसले ग्राहक सन्तुष्टिमा असर पार्न सक्छ।

जलवायु जोखिम र हरित वित्त 

हाल विश्वभर जलवायु परिवर्तन पनि बैंकिङ क्षेत्रमा नयाँ चुनौतीको रूपमा देखा परेको छ। उद्योग, ऊर्जा र निर्माण क्षेत्रमा लगानी गर्ने बैंकहरूले कार्बन उत्सर्जन घटाउने प्रतिबद्धता जनाए पनि, व्यावहारिक रूपमा वातावरणमैत्री वित्तीय अभ्यास अपनाउन कठिन भइरहेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय संस्था “Green Climate Fund” का अनुसार, बैंकहरूले हरित परियोजनामा लगानी गर्न प्रोत्साहन पाउनुपर्ने तर जोखिम पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन्। यदि जलवायु सम्बन्धी जोखिम (जस्तै बाढी, आगलागी, सुख्खा) बढ्दै गए, त्यसको प्रत्यक्ष असर बैंकको बीमा र ऋण पोर्टफोलियोमा पर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा र फिनटेक कम्पनीहरूको चुनौती

फिनटेक कम्पनीहरू (जस्तै PayPal, Revolut, Wise, NPay आदि) ले बैंकिङ सेवा सस्तो, द्रुत र प्रयोगमैत्री बनाइदिएका छन्। तर यसले परम्परागत बैंकहरूका लागि प्रतिस्पर्धात्मक चुनौती खडा गरेको छ।

ग्राहकहरू अब फिनटेक एपमार्फत अन्तर्राष्ट्रिय कारोबार गर्न थालेका छन्, जसले बैंकहरूको ट्रान्सफर शुल्क घटाएको छ। बैंकहरूले पनि यस्ता कम्पनीहरूसँग सहकार्य गर्न थालेका छन्, तर नियामक चुनौती अझै समाधान भएको छैन। यदि फिनटेक बजार अनियन्त्रित रह्यो भने, भविष्यमा बैंकहरूको अस्तित्व नै जोखिममा पर्ने विशेषज्ञहरूको चेतावनी छ।

महामारीपछिको आर्थिक दबाब

कोभिड-१९ महामारीले विश्व बैंकिङ प्रणालीलाई नयाँ ढंगले हल्लाएको थियो। ऋण तिर्न नसक्ने ग्राहक, बन्द उद्योग र घट्दो उपभोगले बैंकहरूमा तरलता संकट ल्यायो। हाल आर्थिक पुनरुत्थान सुरु भए पनि धेरै बैंकहरूले अझै महामारीपछिका घाटा र जोखिम व्यवस्थापन समस्यामा सुधार गर्न सकेका छैनन्। त्यसको परिणामस्वरूप, बैंकहरूले नयाँ ऋण वितरणमा सावधानी अपनाएका छन्, जसले आर्थिक वृद्धि पनि सुस्त बनाएको छ।

भविष्यका सम्भावित समाधानहरू

बैंकिङ क्षेत्रका यी साझा समस्याहरू समाधानका लागि विभिन्न सुझावहरू अघि सारिएका छन् :-

नियमन सुदृढीकरण– Basel III र FATF जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मानकलाई पूर्णरूपमा कार्यान्वयन गर्ने।

डिजिटल सुरक्षा – ब्लकचेन र AI आधारित साइबर सुरक्षा प्रणाली विकास गर्ने।

पारदर्शिता र जवाफदेहिता– सञ्चालक समिति र व्यवस्थापन स्तरमा स्पष्ट उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने।

हरित लगानी प्रवर्द्धन – जलवायुमैत्री परियोजनामा ऋण प्रोत्साहन र अनुदान उपलब्ध गराउने।

मानव संसाधन विकास – डिजिटल सीप र वित्तीय नवप्रवर्तनमा तालिम प्रदान गर्ने।

ग्राहक संरक्षण नीति – डाटा गोपनीयता, ठगी नियन्त्रण र गुनासो समाधान प्रणाली सुदृढ गर्ने।

विश्व बैंकिङ प्रणाली आज अभूतपूर्व रूपान्तरणको यात्रामा छ,  एकातिर प्रविधिको क्रान्ति, अर्कोतिर आर्थिक अनिश्चितता। विश्वका साझा समस्याहरू जस्तै वित्तीय अस्थिरता, साइबर जोखिम, गैर–निष्पादित ऋण, पारदर्शिताको कमी र विश्वास संकट,  यी सबैले बैंकिङको मूलभूत स्थिरतालाई चुनौती दिएका छन्।

तर प्रत्येक चुनौतीसँग अवसर पनि लुकेको हुन्छ। डिजिटल प्रविधि, हरित वित्त, र अन्तर्राष्ट्रिय नियमन सुधारमार्फत बैंकहरूले न केवल संकट टार्न, बरु नयाँ विश्व बैंकिङ युगको सुरुवात गर्न सक्छन्।

विश्वका बैंकहरूले अब केवल नाफा होइन, विश्वास, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिन जरुरी छ, किनभने भविष्यको बैंकिङ प्रणाली प्रविधि होइन, विश्वासकै जगमा टिक्नेछ।