बैंकिङ खबर/ पछिल्लो समय सुनको मूल्य ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ । एकातिर बैंकहरूले ब्याजदर घटाएका छन्, अर्कोतिर सुनमा लगानी गर्ने र त्यसैलाई धितो राखेर कर्जा लिनेको संख्या पनि बढ्दो क्रममा छ ।
वित्तीय बजारमा देखिएको यस्तो दोहोरो प्रभावले कर्जा लिनेहरूलाई नाफामा पुर्याएको छ, भने बैंकहरू भने नियामक सीमा र बजार जोखिमबीच सन्तुलन खोज्न व्यस्त छन् । चालु आर्थिक वर्ष ०८२/८३ को पहिलो दुई महिनामा (साउनदेखि भदौसम्म) बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूले सुनचाँदी धितोमार्फत २ अर्ब ८४ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह गरेका छन् ।
गत वर्षको सोही अवधिमा ३ अर्ब ५ करोड रुपैयाँ कर्जा प्रवाह भएको थियो । त्यस हिसाबले यो वर्ष करिब २० करोड ४४ लाख रुपैयाँले घटेको देखिन्छ । तर, बैंकरहरूको भनाइमा यो कमी अस्थायी हो । नेपाल राष्ट्र बैंकले एकल ग्राहकका लागि सुनचाँदी धितो कर्जाको सीमा ५० लाख रुपैयाँमा सीमित गरेकोले अस्थायी रुपमा मात्र प्रभाव परेको उनीहरूको भनाइ छ ।
समग्रमा हेर्दा सुनचाँदी धितो कर्जाको कुल परिमाण भने लगातार बढ्दो क्रममा छ । चालु आवको भदौ मसान्तसम्म सुनचाँदी धितो कर्जाको परिमाण ८७ अर्ब ६५ करोड रुपैयाँ पुगेको छ, जुन गत असार मसान्तको ८४ अर्ब ८० करोड रुपैयाँभन्दा उल्लेख्य रूपमा बढी हो । यो वृद्धिले नेपालमा सुन अझै पनि ‘सुरक्षित सम्पत्ति’ को रूपमा देखाउँछ । र यसको प्रयोग बैंकिङ कर्जामा पनि बढ्दो छ ।
नेपाल राष्ट्र बैंकले गत वर्ष २९ पुसमा जारी निर्देशनमार्फत यस्तो कर्जा प्रवाहमा नियन्त्रणका लागि नयाँ सीमा तोकेको थियो । निर्देशन अनुसार कुनै पनि ग्राहकले ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढी सुनचाँदी धितो कर्जा लिन पाउने छैन । यो सीमा आगामी असार मसान्तसम्म कायम रहनेछ । यसले बैंकहरूलाई कर्जा प्रवाहमा सावधानी अपनाउन प्रेरित गरेको छ । बैंकहरू अब साना ऋणीहरूमा केन्द्रित हुँदै, जोखिम व्यवस्थापनमा बढी ध्यान दिइरहेका छन् ।
सुनचाँदी धितो कर्जा भने सामान्य ऋणभन्दा फरक प्रकृतिको हुन्छ । यस्तो कर्जा प्रवाह गर्दा केन्द्रीय बैंकले सुन वा चाँदीको प्रमाणीकरण, परीक्षण र सुरक्षामा कडाइ गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । ऋणीले धितोका रूपमा दिएको सुन वा चाँदी एउटै थैलीमा राख्नुपर्ने प्रावधान छ । कुनै पनि अवस्थामा परीक्षण नगरी कर्जा प्रवाह गरेमा त्यसमा १०० प्रतिशत नोक्सानी व्यवस्था गर्नुपर्ने स्पष्ट नियम बनाइएको छ ।
बैंकहरूले सामान्यतया सुनका गहनाका मूल्यको ७० प्रतिशतसम्म र शुद्ध सुनका मूल्यको ८० प्रतिशतसम्म मात्र कर्जा प्रवाह गर्छन्। यस्तो कर्जा अधिकतम एक वर्षसम्मको हुन्छ, र आवश्यकता अनुसार प्रत्येक वर्ष नवीकरण गर्न सकिन्छ । यसरी हेर्दा सुन धितो कर्जा दुवै पक्षका लागि सुरक्षित माध्यम मानिन्छ—बैंकलाई ग्यारेन्टीको वस्तु सुरक्षित छ, ऋणीलाई तात्कालिक नगद उपलब्ध हुन्छ ।
यसबीच, वाणिज्य बैंकहरूले असोज महिनाका लागि ब्याजदर घटाएका छन्। बैंकहरूले सार्वजनिक गरेको नयाँ दरअनुसार निक्षेपको ब्याजदर औसत ०.११३५ प्रतिशतले घटेको छ । भदौ महिनामा व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको अधिकतम औसत ब्याजदर ५.५७७ प्रतिशत थियो भने असोजमा यो ५.४६३५ प्रतिशतमा झरेको छ।
ब्याजदर घट्दा कर्जाको लागत पनि घट्ने भएकाले, बजारमा कर्जा लिने आकर्षण बढेको छ । विशेषगरी सुन धितोमा आधारित कर्जा लिनेहरूलाई यो घटावट लाभदायक भएको छ । उनीहरूले सस्तो ब्याजदरमा कर्जा लिएर, सोही अवधिमा सुनको मूल्य बढेपछि दोहोरो फाइदा लिएका छन् ।
सुन बजारको हिसाबले हेर्दा, हालको परिदृश्य ऐतिहासिक छ । नेपाल सुनचाँदी व्यवसायी महासंघका अनुसार बुधबार सुन तोलामा ४०० रुपैयाँले बढेर २ लाख ४८ हजार ९०० रुपैयाँ पुगेको छ, जुन हालसम्मकै उच्च मूल्य हो। यसको अर्थ केही महिनामा सुनको मूल्य निरन्तर वृद्धिको क्रममै छ।
चाँदीको मूल्य भने केही घटेको छ। बुधबारको मूल्य तोलामा ८५ रुपैयाँ घटेर ३ हजार २ सय ४० रुपैयाँमा पुगेको छ। सुन महँगिँदा ऋणीहरू नाफामा देखिएका छन्। उदाहरणका लागि, जसले असार वा साउन महिनामा सुन धितो राखेर कर्जा लिएका थिए, उनीहरूको सुन अहिले बजार मूल्यमा १०–१५ प्रतिशत बढी मूल्यवान् भएको छ। यदि उनीहरूले त्यो सुन बेच्न चाहे भने, बैंकको ऋण तिरेर पनि नाफा बाँकी रहन्छ। यो अवस्था विशेषगरी सस्तो ब्याजदर र उच्च सुन मूल्यबीचको सन्तुलनको परिणाम हो।
बैंकिङ क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार, यस्तो स्थिति लामो समय रह्यो भने बजारमा सुन धितो कर्जाको प्रवाह अझ बढ्न सक्छ। किनभने ऋणीहरूले यो अवसरलाई नाफा कमाउने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छन्। तर यससँगै जोखिम पनि जोडिएको छ। यदि सुनको मूल्यमा अचानक गिरावट आयो भने, बैंकहरूको धितो सुरक्षामा जोखिम बढ्न सक्छ।
सुनमा देखिएको स्थिर वृद्धिले नेपालको वित्तीय प्रणालीमा ‘सुरक्षित सम्पत्ति प्रवृत्ति’ बढाएको छ। यस्तो प्रवृत्तिले एकातिर ऋणीहरूलाई लाभ दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा बैंकिङ लगानी विविधीकरणमा असर पार्न सक्छ।
नेपालमा सुनको प्रयोग परम्परागत रूपमा मात्र गहना वा पूँजीका रूपमा सीमित थिएन। पछिल्ला वर्षहरूमा यो वित्तीय उपकरणका रूपमा पनि स्थापित हुँदै गएको छ। धेरै बैंकहरूले आफ्नै शाखामा सुन धितो कर्जा सुविधा दिएका छन्, र यसले ग्रामीणदेखि शहरी स्तरसम्मका ऋणीहरूलाई आकर्षित गरेको छ।
सुन धितो कर्जा बढ्नुको अर्को कारण बैंकमा निक्षेप कम बढ्नु पनि हो। निक्षेप वृद्धिदर सुस्त हुँदा बैंकहरूले सुरक्षित तरलता सुनिश्चित गर्न धितोमा आधारित कर्जा बढी प्रवाह गर्न रुचाएका छन्। सुन धितो कर्जा तुरुन्तै सुरक्षित गर्न सकिने भएकाले बैंकका लागि पनि प्रशस्त विकल्प बनेको छ।
तर, यो सहजता सँगसँगै नियमन आवश्यक छ। राष्ट्र बैंकले पनि गत वर्षदेखि सुन बजारमा निगरानी बढाएको छ। सुनको आयात, मूल्य निर्धारण र बैंकमा धितो राख्ने प्रक्रियामा एकरूपता ल्याउने प्रयास भइरहेको छ। यसले कर्जा प्रणालीलाई पारदर्शी बनाउने अपेक्षा गरिएको छ।
नेपालमा सुनको मूल्य २ लाख ५० हजार रुपैयाँको नजिक पुगेपछि उपभोक्ताहरूको खरिद क्षमता घटेको देखिन्छ । तर, धितोको रूपमा सुन राख्नेहरूको संख्या भने घटेको छैन। बरु, कर्जा लिएर सुन किन्ने प्रवृत्तिसमेत बढ्दै गएको देखिन्छ।
बजार विश्लेषकहरूका अनुसार, आगामी महिना–दुईमा सुनको मूल्य अझ बढ्ने सम्भावना छ। विश्वबजारमा माग उच्च रहेको र उत्पादन सीमित भएको कारण नेपालजस्ता आयातमा निर्भर देशमा मूल्य अझै उकालो लाग्ने अनुमान गरिएको छ।
सुन धितो कर्जाको वर्तमान विस्तार नेपालको वित्तीय गतिशीलताको प्रतिबिम्ब हो। यसले जनताको बचत, लगानी, र वित्तीय पहुँचमा परिवर्तन ल्याएको छ। तर यो विस्तार स्थायित्वका सर्तसहित हुन आवश्यक छ। ब्याज घट्नु र सुन महँगिनु सधैं एकै दिशामा काम गर्ने छैन। बजारमा सन्तुलन कायम राख्न नियमन, जोखिम मूल्यांकन र पारदर्शिता अपरिहार्य हुनेछ।
