नेपालमा बैंकिङ क्षेत्रको वर्तमान स्थिति, सम्भावना, चुनौती र भविष्यको बाटो

 

सन्तोष न्यौपाने/ बैंक देशको कानून बमोजिम निक्षेप संकलन,  कर्जा लगानी सम्पत्ति व्यवस्थापन, मुद्रा विनिमय लगायतका वित्तीय सेवाहरू प्रदान गर्न स्थापना भएको वित्तीय संस्था हो।  यो एक कानूनी संस्था हो जहाँ ग्राहकहरूले पैसा बचत गर्न वा ऋण लिन सक्छन र यसले अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रहरूबाट छरिएका थोरै रकमहरू विभिन्न खाता योजनाहरू मार्फत सङ्कलन गर्दछ र ग्राहकहरूलाई बैंकमा पैसा फिर्ता गर्ने सम्झौता अन्तर्गत ऋण सुविधा प्रदान गर्दछ।

 

वर्तमानमा बैंकहरूले अर्थतन्त्रको प्रत्येक खण्ड र आवस्यकताको  लागि विभिन्न वित्तीय सेवाहरू उपलब्ध गराउँदै  अर्थतन्त्रलाई जीवन प्रदान गर्दछन। यसले हामीलाई विभिन्न खाताहरू (चालू खाता, बचत खाता मुद्दती खाता र अन्य खाता योजनाहरू) मार्फत हाम्रो नगद भण्डारण गर्न र हाम्रो लगानीमा ब्याज तिर्न सुरक्षित ठाउँ दिन्छ।

 

हामीले बैंक मार्फत निक्षेप, निकासी, चेक लेखन, र बिल भुक्तानी जस्ता नियमित बैंकिङ कारोबारहरू सञ्चालन गर्न सक्छौं। थप रूपमा, यसले गाडी कर्जा, क्रेडिट कार्ड, मोर्टगेज र अन्य ऋण जस्ता क्रेडिट अवसरहरू पनि प्रदान गर्दछ जसले अर्थव्यवस्थामा राम्रो मुद्रा आपूर्ति कायम राख्दै बजारमा तरलता सिर्जना गर्न मद्दत गर्दछ।

 

बैङ्कको लक्ष्य प्रतिस्पर्धी बैङ्किङ सेवाहरू उपलब्ध गराएर आफ्ना मालिकहरू (सेयरहोल्डरहरू)का लागि नाफा कमाउनु हो। यसले विभिन्न बचत खाताको लागि मानिसहरूलाई तिर्ने भन्दा ऋणीहरूलाई जारी गर्ने ऋण र अन्य ऋणमा बढी ब्याज लिन्छ। बैंकको पूँजी, स्थान, तिनीहरूले सेवा गर्ने मानिसहरूको समूह, तिनीहरूको बैंकिङ सुविधाहरू, आकारको दायराहरू हुन्छन्। आधुनिक बैंकिङलाई बैंकिङ उद्योग भनिन्छ र यसको कार्यलाई बैंकिङ उत्पादन भनिन्छ। 

 

विभिन्न लेखकहरू र अर्थशास्त्रीहरूले विभिन्न दृष्टिकोणबाट बैंकमा केही संरचनात्मक र कार्यात्मक परिभाषाहरू दिएका छन । सामान्य भाषामा, बैंकले वाणिज्य बैंक र यसका कार्यहरूलाई संकेत गर्दछ। केन्द्रीय बैंक एक छुट्टै संस्था हो र विशिष्ट भूमिका खेल्छ। बैंकले जनताबाट निक्षेप संकलन गरी कृषि, उद्योग, व्यापार र वाणिज्यको विकासका लागि कर्जा प्रवाह गर्छ ।

 

आधुनिक बैंकिङमा, बैंकले अन्य धेरै गतिविधिहरू गर्दछ, जस्तै ऋण र पैसा सिर्जना गर्ने, एक देशबाट अर्कोमा पैसा पठाउने, वैदेशिक व्यापारमा वृद्धि, बहुमूल्य वस्तुहरू सुरक्षित हिरासतमा राख्ने आदि। बैंकले विभिन्न गतिविधिहरू सञ्चालन गरेर नाफा कमाउँछ। ऐतिहासिक रूपमा, वाणिज्य बैंक व्यावसायिक उद्देश्यका लागि अस्तित्वमा आएको थियो।

 

आधुनिक बैंकिङको सुरुवात वाणिज्य बैंकको परिणाम हो। नाफा बढाउने, जनताबाट छरिएको बचत वा निष्क्रिय पैसा कम ब्याजदरमा संकलन गरी बढी ब्याजदरमा कर्जा प्रवाह गर्ने, जनतामा बचत गर्ने प्रवृति सिर्जना गर्ने, लगानी भित्र्याउने उद्देश्यले जनतालाई लगानी गर्न उत्प्रेरित गर्ने जस्ता विभिन्न उद्देश्य बैंकका हुन्छन् ।

 

बैंकिङ प्रणाली र मुद्रा बजारलाई नियन्त्रण गर्ने बैंक केन्द्रीय बैंक हो। केन्द्रीय बैंकको प्राथमिक कार्य भनेको सरकारलाई आर्थिक नीति तर्जुमा गर्न, मुद्रा बजारको नियन्त्रण र सञ्चालनमा सहयोग गर्नु र बैंक तथा वित्तीय संस्थाको काम कारवाही नियन्त्रण गर्नु हो। यसले विभिन्न कार्यहरू गर्दछ जस्तै: नोट र सिक्का जारी गर्ने, सरकारी बैंक र बैंकरको बैंकको रूपमा काम गर्ने, अन्तिम उपायको ऋणदाता, विदेशी मुद्राको भण्डार, क्लियरिङ हाउस आदि। यसले ऋण नियन्त्रण गर्ने विभिन्न तरिकाहरू अपनाउछ

 

 

प्रतिस्पर्धा, बारम्बार परिवर्तन हुँदै आएको प्रविधि र ग्राहकको अपेक्षाका कारण नेपालको बैंकिङ क्षेत्र एकीकृत वित्तीय सेवाको लक्ष्यतर्फ अघि बढिरहेको छ । गुणस्तरीय बैंकिङ सेवाको विकास गर्न र कुल गार्हस्थ उत्पादनमा बैंकिङ उद्योगको योगदान बढाउन बैंकिङ अभ्यासले प्रविधिमा आधारित बैंकिङ गतिविधि, सेवा प्रवाह र ग्राहकको कारोबारमा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

 

वित्तीय गतिविधिहरू डिजिटल प्रणालीमा आधारित हुनुपर्छ र मोबाइल बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, इलेक्ट्रोनिक भुक्तानी प्रणाली आदिको स्वचालित प्रयोग गर्नुपर्छ। घरबाट काम गर्ने विचारका साथ HRM विचारहरूमा उचित परिवर्तन हुनुपर्छ। सूचना प्रविधि, डिजिटल साक्षरता, अनुसन्धान र नयाँ उत्पादनको अन्वेषणमा लगानी बढाउनुपर्छ साथै विद्यमान नियमावली पुनरावलोकन गर्नुपर्छ।